23,710
edits
ગુર્જર ગિરાનાં ચૂંટેલાં કાવ્યો/વાસણ — રવીન્દ્ર પારેખ: Difference between revisions
Jump to navigation
Jump to search
ગુર્જર ગિરાનાં ચૂંટેલાં કાવ્યો/વાસણ — રવીન્દ્ર પારેખ (view source)
Revision as of 09:22, 27 October 2024
, 09:22, 27 October 2024સુધારા
(+1) |
(સુધારા) |
||
| (3 intermediate revisions by the same user not shown) | |||
| Line 13: | Line 13: | ||
નામ કોતરેલું મગનશેઠ ગણપતશેઠ પારેખ | નામ કોતરેલું મગનશેઠ ગણપતશેઠ પારેખ | ||
પણ હાથમાંથી બે-ત્રણ વખત છટકી ગયેલું | પણ હાથમાંથી બે-ત્રણ વખત છટકી ગયેલું | ||
એટલે ‘શેઠ’ | એટલે ‘શેઠ’ છુંદાઈ ગયેલા. | ||
કૂકરથી બહેન રિસાયેલી, | કૂકરથી બહેન રિસાયેલી, | ||
નામ આગળ સ્વર્ગસ્થ નો'તું કોતર્યું એટલે. | નામ આગળ સ્વર્ગસ્થ નો'તું કોતર્યું એટલે. | ||
| Line 22: | Line 22: | ||
બાપાના સ્વભાવની જેમ જ તપતું રહ્યું છે. | બાપાના સ્વભાવની જેમ જ તપતું રહ્યું છે. | ||
કાંસાની થાળી કુસુમકાકી વખતે વહેંચેલી. | કાંસાની થાળી કુસુમકાકી વખતે વહેંચેલી. | ||
એય પડી તેવી જ તૂટી | એય પડી તેવી જ તૂટી ગઈ— | ||
કાકીની જેમ જ! | કાકીની જેમ જ! | ||
સસરાની સ્મૃતિમાં ચાંદીની થાળી આપેલી, | સસરાની સ્મૃતિમાં ચાંદીની થાળી આપેલી, | ||
| Line 35: | Line 35: | ||
પાણી નથી પીવા દેતી! | પાણી નથી પીવા દેતી! | ||
ચાંદી છે, ઘસાય તો ખરી જ ને! | ચાંદી છે, ઘસાય તો ખરી જ ને! | ||
આ પિત્તળનો વાટકો મારા મિત્રે | આ પિત્તળનો વાટકો મારા મિત્રે વહેંચેલો— | ||
તેનો દીકરો નદીમાં ડૂબી ગયેલો તેની યાદમાં— | તેનો દીકરો નદીમાં ડૂબી ગયેલો તેની યાદમાં— | ||
નામ કોતરનારે ચિ. ચિંતનના સ્મરણાર્થે | નામ કોતરનારે ચિ. ચિંતનના સ્મરણાર્થે | ||
| Line 61: | Line 61: | ||
</poem>'''}} | </poem>'''}} | ||
{{center|''' | {{center|''' ‘આ તાંબાનો લોટો...''''}} | ||
{{Poem2Open}} | {{Poem2Open}} | ||
કવિ અભરાઈ પરથી કળશિયો ઉતારે છે, અને આપણને પીળેરી ઝાંયવાળો રાતો રણકાર સંભળાય છે. | કવિ અભરાઈ પરથી કળશિયો ઉતારે છે, અને આપણને પીળેરી ઝાંયવાળો રાતો રણકાર સંભળાય છે. | ||
અશોક વસંતરાવ કળવણીકરના જીવનમાં સ્મરણીય કશું નહીં હોય, માટે તેમના સ્મરણાર્થે લોટો મોકલવો પડ્યો. તેઓ પોતાની પાછળ બે જ જણસ મૂકતા ગયા હશે — એક ફોટો અને બીજો લોટો ‘અરે, આ તો આપણો અશોક !’ એવો કોઈ ઉમળકો કવિને થતો નથી. અશોક કોણ હતો એ કહેવા સારુ અરધી પંક્તિ પણ ફાળવી નથી. | અશોક વસંતરાવ કળવણીકરના જીવનમાં સ્મરણીય કશું નહીં હોય, માટે તેમના સ્મરણાર્થે લોટો મોકલવો પડ્યો. તેઓ પોતાની પાછળ બે જ જણસ મૂકતા ગયા હશે — એક ફોટો અને બીજો લોટો. ‘અરે, આ તો આપણો અશોક !’ એવો કોઈ ઉમળકો કવિને થતો નથી. અશોક કોણ હતો એ કહેવા સારુ અરધી પંક્તિ પણ ફાળવી નથી. | ||
બાપુશેઠ ધોંડુશેઠ | બાપુશેઠ ધોંડુશેઠ ‘સોનાર' ખરા, પણ ડોલ ઍલ્યુમિનિયમની! ‘શેઠ'ને બેવડાવીને કવિએ મૂછમાં બે વાર હસી લીધું છે. સરતચૂકથી ‘ઘોડું' કોતરાયું હશે, પણ કાવ્યમાં એનો ઉલ્લેખ સરતચૂકથી નથી થયો. પ્રસિદ્ધિના ગાજરની પાછળ દોડતા ધોંડુને કવિએ ‘ઘોડું' કહ્યો છે. દેલવાડાનાં દહેરાં રચનારનું નામ ક્યાંય વંચાતું નથી પણ પચાસ રૂપયડી દેનારનાં નામ પગથિયે પગથિયે કોતરાયાં છે. | ||
કવિને પિતા માટે વિશેષ અહોભાવ હોય એવું લાગતું નથી. પિતાનો ઉલ્લેખ ‘બાપ' તરીકે કરે છે, જે વારે વારે તપી જતા. ‘શેઠ'ની કોતરણી ઘસાઈ ગઈ હતી. (આર્થિક સ્થિતિ ઘસાઈ ગઈ હોવાનો સંકેત મળે છે.) પિતાની રમૂજ થઈ શકે તો સસરાની કેમ નહીં? રવીન્દ્રે અન્યત્ર બે શેર કહ્યા હતા: | કવિને પિતા માટે વિશેષ અહોભાવ હોય એવું લાગતું નથી. પિતાનો ઉલ્લેખ ‘બાપ' તરીકે કરે છે, જે વારે વારે તપી જતા. ‘શેઠ'ની કોતરણી ઘસાઈ ગઈ હતી. (આર્થિક સ્થિતિ ઘસાઈ ગઈ હોવાનો સંકેત મળે છે.) પિતાની રમૂજ થઈ શકે તો સસરાની કેમ નહીં? રવીન્દ્રે અન્યત્ર બે શેર કહ્યા હતા: | ||
{{Poem2Close}} | {{Poem2Close}} | ||
| Line 86: | Line 86: | ||
આ તે સંસાર કે કંસારાબજાર? પત્ની નથી ઇચ્છતી કે પોતાની માનું નામ સાસરિયાંમાં બગડે, એટલે એમના નામવાળા પવાલામાં પાણી પીવા દેતી નથી. પતિ પણ આખરે પતિ છે. પત્નીને પૂછી પૂછીને પાણી પીએ છે. | આ તે સંસાર કે કંસારાબજાર? પત્ની નથી ઇચ્છતી કે પોતાની માનું નામ સાસરિયાંમાં બગડે, એટલે એમના નામવાળા પવાલામાં પાણી પીવા દેતી નથી. પતિ પણ આખરે પતિ છે. પત્નીને પૂછી પૂછીને પાણી પીએ છે. | ||
પિયરના પવાલા પર એકાધિકાર જમાવતી પત્ની, કૂકર સારુ કંકાસ કરતી બહેન... ઘેર ઘેર માટીના ચૂલા. | પિયરના પવાલા પર એકાધિકાર જમાવતી પત્ની, કૂકર સારુ કંકાસ કરતી બહેન... ઘેર ઘેર માટીના ચૂલા. | ||
નદીમાં ડૂબી ગયેલા ચિંતનના નામ આગળ | નદીમાં ડૂબી ગયેલા ચિંતનના નામ આગળ ‘ચિ.’ લખાઈ ગયું. ચિંતને તરવામાં ભૂલ કરી અને કંસારાએ કોતરવામાં. કેટલાક શબ્દો અતિવપરાશથી અર્થ ગુમાવી બેસે. કંકોતરીને અંતે છપાય, ‘દર્શનાભિલાષી, સ્વર્ગસ્થ...' સ્વર્ગે જવું કોને ન ગમે? પણ સદેહે? ‘ચિ. ચિંતનના સ્મરણાર્થે કોતરી મારેલું.’ મરેલા ચિંતનના સંદર્ભમાં ‘મારેલું' શબ્દ સુસંગત લાગે છે. | ||
વાસણો પર મરાઠી નામો કોતરાયાં હોવાનું કારણ એટલું જ કે સુરતમાં સ્થાયી થયેલા રવીન્દ્ર પારેખ જન્મે મહારાષ્ટ્રિયન છે. ‘મારા ઘરમાં એક્કે વાસણ નામ વગરનું નથી.' કવિ જાણે કહેતા ન હોય, ‘સંસારમાં એક્કે માણસ અમર નથી.' | વાસણો પર મરાઠી નામો કોતરાયાં હોવાનું કારણ એટલું જ કે સુરતમાં સ્થાયી થયેલા રવીન્દ્ર પારેખ જન્મે મહારાષ્ટ્રિયન છે. ‘મારા ઘરમાં એક્કે વાસણ નામ વગરનું નથી.' કવિ જાણે કહેતા ન હોય, ‘સંસારમાં એક્કે માણસ અમર નથી.' | ||
એકાએક કવિને એ વાસણ દેખાય છે જે હજી કંસારાની દુકાને ઝૂલે છે અને જે પોતાના સ્મરણાર્થે ઘેર ઘેર વહેંચાવાનું છે. નામ કોતરતા કંસારાનો હાથ કવિને પોતાની ત્વચા પર ફરતો લાગે છે. | એકાએક કવિને એ વાસણ દેખાય છે જે હજી કંસારાની દુકાને ઝૂલે છે અને જે પોતાના સ્મરણાર્થે ઘેર ઘેર વહેંચાવાનું છે. નામ કોતરતા કંસારાનો હાથ કવિને પોતાની ત્વચા પર ફરતો લાગે છે. | ||