પ્લેટો-ઍરિસ્ટૉટલ-લૉંજાઇનસની કાવ્યવિચારણા/અનુલેખ : કૅથાર્સિસ: Difference between revisions

From Ekatra Wiki
Jump to navigation Jump to search
(+1)
 
(One intermediate revision by the same user not shown)
Line 8: Line 8:
કૅથાર્સિસ કોઈક રીતે લાગણી અને બુદ્ધિની નૈતિક એકરેખતા-સમરેખતા પ્રેરી શકે, કેમ કે ટ્રૅજેડી કરુણા અને ભયની લાગણી યોગ્યતાપૂર્વક જગાડે છે. (ઍરિસ્ટૉટલ્ઝ પોએટિક્સ, પૃ. ૨૦૦-૦૧)
કૅથાર્સિસ કોઈક રીતે લાગણી અને બુદ્ધિની નૈતિક એકરેખતા-સમરેખતા પ્રેરી શકે, કેમ કે ટ્રૅજેડી કરુણા અને ભયની લાગણી યોગ્યતાપૂર્વક જગાડે છે. (ઍરિસ્ટૉટલ્ઝ પોએટિક્સ, પૃ. ૨૦૦-૦૧)
લિઑન ગોલ્ડન તો ટ્રૅજેડીની વ્યાખ્યામાંના કૅથાર્સિસના ઉલ્લેખવાળા વાક્યખંડનો અનુવાદ જ એમ કરે છે કે “કરુણાજનક અને ભયજનક ઘટનાઓના નિરૂપણ દ્વારા આવી કરુણાજનક અને ભયજનક ઘટનાઓનું કૅથાર્સિસ સાથે છે.” વિવરણકાર હાર્ડિસન આની સમજૂતી આપતાં કહે છે કે સામાન્ય રીતે કૅથાર્સિસને પ્રેક્ષકોની માનસિકતા સાથે સાંકળવામાં આવે છે. ટ્રૅજેડીમાં શું બને છે તેની સાથે નહીં. પણ ‘પોએટિક્સ’ ટ્રૅજેડીના સ્વરૂપ વિશેનો, એના રચનાવિધાનને અનુલક્ષતો પ્રબંધ છે. પ્રેક્ષકના પ્રતિભાવો વિશેનો ગ્રંથ નથી. તેથી કૅથાર્સિસને લાગણીઓ સાથે નહીં, ઘટનાઓ સાથે સાંકળવું જોઈએ. ટ્રૅજિક આનંદને પણ ઍરિસ્ટૉટલ ઘટનાપ્રપંચમાંથી જન્મતો લેખે છે. એ ઘટનાનિરૂપણમાંથી પ્રાપ્ત થતા શિક્ષણનો, જ્ઞાનનો એ આનંદ હોય છે. ટ્રૅજેડીનો રચનાર કરુણાજનક અને ભયજનક બનાવોને એવી રીતે પ્રસ્તુત કરે છે કે જેથી સંભવિતતાના અને આવશ્યકતાના સિદ્ધાંતો પ્રગટ થાય. એ સિદ્ધાંતો એ બનાવોને એક ક્રિયા રૂપે સંયોજે અને આદિથી અંત સુધી એ ક્રિયા સાથેનો એ બનાવોનો સંબંધ પ્રદર્શિત કરે. બનાવો વિશદીકરણ – નિર્મલીકરણ પામે છે – એ અર્થમાં કે સાર્વત્રિકતાની દૃષ્ટિએ એમના પરસ્પરના સંબંધો વ્યક્ત થાય છે. આ બનાવોનું કૅથાર્સિસ નાયકના ચરિત્ર અને પરિણામ વચ્ચેનો સંગતિ-સંબંધ ભાવક પ્રત્યક્ષ કરે છે અને ચરિત્ર તથા નિયતિના સંબંધ વિશે કંઈક જાણતો થાય છે. આ સ્થિતિ ભાવકની કરુણા અને ભયની લાગણીઓને નિર્મૂળ ન કરે, તોપણ એમાં ઘટાડો કરે છે. કરુણા અને ભયની લાગણીઓનો આ ઘટાડો ટ્રૅજેડીની ઉપપેદાશ છે, એનું લક્ષ્ય તો પેલો જ્ઞાનપ્રાપ્તિનો આનંદ જ છે. (લિઑન ગોલ્ડન અને ઓ.બી. હાર્ડિસન, ઍરિસ્ટૉટલ્ઝ પોએટિક્સ, પૃ. ૧૧૬-૧૯)
લિઑન ગોલ્ડન તો ટ્રૅજેડીની વ્યાખ્યામાંના કૅથાર્સિસના ઉલ્લેખવાળા વાક્યખંડનો અનુવાદ જ એમ કરે છે કે “કરુણાજનક અને ભયજનક ઘટનાઓના નિરૂપણ દ્વારા આવી કરુણાજનક અને ભયજનક ઘટનાઓનું કૅથાર્સિસ સાથે છે.” વિવરણકાર હાર્ડિસન આની સમજૂતી આપતાં કહે છે કે સામાન્ય રીતે કૅથાર્સિસને પ્રેક્ષકોની માનસિકતા સાથે સાંકળવામાં આવે છે. ટ્રૅજેડીમાં શું બને છે તેની સાથે નહીં. પણ ‘પોએટિક્સ’ ટ્રૅજેડીના સ્વરૂપ વિશેનો, એના રચનાવિધાનને અનુલક્ષતો પ્રબંધ છે. પ્રેક્ષકના પ્રતિભાવો વિશેનો ગ્રંથ નથી. તેથી કૅથાર્સિસને લાગણીઓ સાથે નહીં, ઘટનાઓ સાથે સાંકળવું જોઈએ. ટ્રૅજિક આનંદને પણ ઍરિસ્ટૉટલ ઘટનાપ્રપંચમાંથી જન્મતો લેખે છે. એ ઘટનાનિરૂપણમાંથી પ્રાપ્ત થતા શિક્ષણનો, જ્ઞાનનો એ આનંદ હોય છે. ટ્રૅજેડીનો રચનાર કરુણાજનક અને ભયજનક બનાવોને એવી રીતે પ્રસ્તુત કરે છે કે જેથી સંભવિતતાના અને આવશ્યકતાના સિદ્ધાંતો પ્રગટ થાય. એ સિદ્ધાંતો એ બનાવોને એક ક્રિયા રૂપે સંયોજે અને આદિથી અંત સુધી એ ક્રિયા સાથેનો એ બનાવોનો સંબંધ પ્રદર્શિત કરે. બનાવો વિશદીકરણ – નિર્મલીકરણ પામે છે – એ અર્થમાં કે સાર્વત્રિકતાની દૃષ્ટિએ એમના પરસ્પરના સંબંધો વ્યક્ત થાય છે. આ બનાવોનું કૅથાર્સિસ નાયકના ચરિત્ર અને પરિણામ વચ્ચેનો સંગતિ-સંબંધ ભાવક પ્રત્યક્ષ કરે છે અને ચરિત્ર તથા નિયતિના સંબંધ વિશે કંઈક જાણતો થાય છે. આ સ્થિતિ ભાવકની કરુણા અને ભયની લાગણીઓને નિર્મૂળ ન કરે, તોપણ એમાં ઘટાડો કરે છે. કરુણા અને ભયની લાગણીઓનો આ ઘટાડો ટ્રૅજેડીની ઉપપેદાશ છે, એનું લક્ષ્ય તો પેલો જ્ઞાનપ્રાપ્તિનો આનંદ જ છે. (લિઑન ગોલ્ડન અને ઓ.બી. હાર્ડિસન, ઍરિસ્ટૉટલ્ઝ પોએટિક્સ, પૃ. ૧૧૬-૧૯)
'''પાદટીપ :'''
૧. જુઓ ઍબરક્રૉમ્બી, પ્રિન્સિપલ્ઝ ઑવ્‌ લિટરરી ક્રિટિસિઝમ, પૃ. ૬૯-૭૦.
૨. વિમ્સૅટ અને બ્રુક્સ, લિટરરી ક્રિટિસિઝમ, એ શૉર્ટ હિસ્ટરી, પૃ.૨૨-૨૩.
૩. “As a critic of literature, Aristotle is ‘as precise as the elements of Euclid.” – લેસિંગ, ઉદ્ધૃત, ફાઇફ, ઍરિસ્ટૉટલ્ઝ આર્ટ ઑવ્‌ પોએટ્રી, પૃ. XVII.
૪. ‘પોએટિક્સ’માં આવું અવારનવાર બનતું જોવા મળે છે. આનું કારણ એ દર્શાવવામાં આવે છે કે પ્રસ્તુત ગ્રંથ ઍરિસ્ટૉટલે પોતે ભણાવવા માટે કરેલી અથવા વિદ્યાર્થીઓએ એમનાં વ્યાખ્યાનોમાંથી લીધેલી નોંધમાત્ર હોય અને તેથી ચાવીરૂપ શબ્દોનો અર્થસંદર્ભ ગૃહીત કરીને ચાલવાનું યોગ્ય લાગ્યું હોય.
૪. The poet being an imitator must of necessity imitate... અને ...he is a poet because he imitates.
૬. બુચર, ઍરિસ્ટૉટલ્ઝ થિઅરી ઑવ્‌ પોએટ્રી એન્ડ ફાઇન આટ્‌ર્સ, પૃ. ૧૧૬-૨૦.
૭. કાળમાં વિસ્તરતી કળાઓનો જ એકસાથે ઉલ્લેખ અને સ્થળમાં વિસ્તરતી બંને કલાઓ – ચિત્રકલા અને શિલ્પકળા – ની ગેરહાજરી સૂચક છે; જોકે પછી એકાદ સ્થળે ચિત્રકળામાંથી ઍરિસ્ટૉટલે ઉદાહરણો લીધેલાં છે.
૮. ‘ક્રિયા’ શબ્દને ઍરિસ્ટૉટલ કેટલીક વાર કંઈક વિશિષ્ટ અર્થમાં વાપરતા જણાય છે. એ વિશે આપણે આગળ ચર્ચા કરીશું. અહીં નૃત્યમાં હોય છે એ સ્થૂળ હલનચલનનો અર્થ તો સંભવિત નથી જણાતો.
૯. There are many actions of one man out of which we cannot make one action.
૧૦. The poet should prefer probable impossibilities to improbable possibilites.
૧૧. હમ્ફ્રી હાઉસ ઍરિસ્ટૉટલ ‘અનુકરણ’ એ સંજ્ઞાનો અસંગતતાથી અને અનિશ્ચિતતાથી જે જુદોજુદો ઉપયોગ કરે છે તેનાં દૃષ્ટાંતો રજૂ કરે છે અને બે મુખ્ય અર્થવલણો તારવે છે. એક ‘સદૃશકરણ (મિમિક્રિ) એટલે કે સમાન માધ્યમથી, સમાન સામગ્રીથી વસ્તુનું અનુકરણ કરવું તે, સદૃશકરણનો આ પ્રાથમિક ખ્યાલ, હમ્ફ્રી હાઉસ સૂચવે છે કે, નાટકના અભિનયમાં સદૃશકરણનો અંશ હોય છે તેથી ઍરિસ્ટૉટલ છોડી શક્યા લાગતા નથી. બીજું, કલાત્મક અનુકરણ. ઍરિસ્ટૉટલ સંગીતને સૌથી વધુ અનુકરણાત્મક કળા કહે છે, કેમ કે એનાં આંદોલનો અને સ્વરમાધુર્ય માણસોના ચિત્તની અવસ્થાઓ સાથે મેળ ધરાવે છે. ત્યાં આ બીજું અર્થવલણ પ્રગટ થાય છે. (ઍરિસ્ટૉટલ્ઝ પૉએટિક્સ, પૃ. ૧૨૧-૨૩)
૧૨. ઍરિસ્ટૉટલ્ઝ થિઅરી ઑવ્‌ પોએટ્રી ઍન્ડ ફાઇન આર્ટ, પૃ. ૧૨૩-૨૪.
૧૩. Tragedy is an imitation, not of men, but of an action and life, and life consists in action.
૧૪. પ્રિન્સિપલ્ઝ ઑવ્‌ લિટરરી ક્રિટીસિઝમ, પૃ. ૧૦૦.
૧૫. ઍબરક્રોમ્બી તથા બુચરનાં અર્થઘટનો જુઓ :
“Poetic imitation; as Aristotle uses the world..., does not explain the origin of poetry, nor what the connexion is between poetry and real things and affairs. Aristotle’s ‘imitation’ is confined to the poetic activity within the art itself. it describes the connexion between poetic impulse and poetic language. It is his word for the technique by which the poet finally achieves communicable expression of his imaginative inspiration.” ઍબરક્રૉમ્બી, પ્રિન્સિપલ્ઝ ઑવ્‌ લિટરરી ક્રિટિસિઝમ, પૃ. ૮૮
“ ‘Imitation’... is thus seen to be equivalent to ‘producing’ or ‘creating according to a true idea. The ‘true idea’ for fine art is derived from the general concept which the intellect spontaneously abstracts from the details of sense.” – બુચર, ઍરિસ્ટૉટલ્ઝ થિઅરી ઑવ્‌ પોએટ્રી એન્ડ ફાઇન આર્ટ, પૃ. ૧૫૩.
૧૬. Poetry, therefore, is a more philosophical and a higher thing than history : for poerty tends to express the universal, history the particular.
૧૭. By the universal I mean how a person of a certain type will on occasion speak or act, according to the law of probability or necessity.
૧૮. જૉન ગૅસનર ઍરિસ્ટૉટલનું દૃષ્ટિબિંદુ સંક્ષેપમાં સરસ રીતે સ્ફુટ કરી આપે છે : “For realism of detail such a view substitutes the ideality of significant outline. It is not... the opposite of the real, but rather its fulfilment and perfection in the sense that reality stands in clear relief and becomes meaningful.” ‘ઍરિસ્ટૉટેલિઅન લિટરરી ક્રિટિસિઝમ’ એ લેખ પૃ. XI-XII, બુચર, ઍરિસ્ટૉટલ્ઝ થિઅરી ઑવ્‌ પોએટ્રી ઍન્ડ ફાઇન આર્ટ.
૧૯. ઍરિસ્ટૉટલે ટાંકેલું એગેથોનનું વાક્ય : “It is probable that many things should happen contrary to probability.”
૨૦. In general, the imposssible must be justified by reference to artistic requirements, or to the higher reality, or to received opinion.
૨૧. “Plato, though he must have been sensitive to this aspect of literary art, studiously avoided discussing the satisfaction to be derived from the contemplation of structure and pattern in literature or the possible psychological value of such satisfaction.”  – ડેવિડ ડેઇચિઝ, ક્રિટિકલ અપ્રોચિઝ ટુ લિટરેચર, પૃ. ૩૭
૨૨. ‘લિટલ ઇલિઅડ’માં આઠ ટ્રૅજેડીનું વસ્તુ છે એમ ઍરિસ્ટૉટલ નોંધે છે.
૨૩. જુઓ જૉન ગૅસનર, ‘ઍરિસ્ટૉટેલિઅન લિટરરી ક્રિટિસિઝમ’ એ લેખ, પૃ. lili-liv. બુચર, ઍરિસ્ટૉટલ્ઝ થિઅરી ઑવ્‌ પોએટ્રી ઍન્ડ ફાઇન આર્ટ.
૨૪. Again, if you string togehter a set of speeches expressive of character and well finished in point of diction and thought, you will not produce the essential tragice effect nearly so well as with a play, which however deficient in these respects, yet has a plot and artistically constructed incidents.
૨૫. જુઓ હમ્ફ્રી હાઉસ, ઍરિસ્ટૉટલ્ઝ પોએટિક્સ, પૃ. ૮૮-૯૦.
૨૬. ડ્રાયડન ક્રિયાનો વ્યાપક અર્થ કરે છે : “આશયમાં આવતું દરેક પરિવર્તન અને વિઘ્ન, દરેક નવ-સ્ફુરિત ઊર્મિ અને એનો વળાંક ક્રિયાનો જ ભાગ છે. કદાચ વધુ ઉદાત્ત ભાગ છે, સિવાય કે આપણે કશું પ્રકટ ન થાય ત્યાં સુધી ક્રિયા માનીએ જ નહીં.” – એસે ઑન ડ્રમૅટિક પોએટ્રી. ઉદ્ધૃત, બુચર. ઍરિસ્ટૉટલ્ઝ થિઅરી ઑવ્‌ પોએટ્રી ઍન્ડ ફાઇન આર્ટ. પૃ. ૩૩૭.
૨૭. જુઓ ઍબરક્રૉમ્બી, પ્રિન્સિપલ્ઝ ઑવ્‌ લિટરરી ક્રિટિસિઝમ, પૃ.૭૫-૭૯.
૨૮. “All experience a certain catharsis and pleasant relief.” –  પૉલિટિક્સ, ઉદ્ધૃત, હમ્ફ્રી હાઉસ, ઍરિસ્ટૉટલ્ઝ પોએટિક્સ, પૃ. ૧૦૭.
૨૯. હમ્ફ્રી હાઉસ, ઍરિસ્ટૉટલ્ઝ પોએટિક્સ, પૃ. ૧૧૩-૧૪.
૩૦. Tragedy, then is an imitation of an action that is serious, complete, and of certain magnitude; in language embellished with each kind of artistic ornament, the several parts being found in separate parts of the play; in the from of action, not of narrative, through pity and fear effecting the proper purgation [i.e. catharsis] of these emotions.
૩૧. જુઓ : ‘Tragedy is an imitation not only of a complete action, but of events inspiring fear or pity.’
‘This recognition, combined with reversal, will produce either pity or fear; and action producing these effects are those which, by our definition, tragedy represents.’
“It shoud moreover, imitate actions which excite pity and fear, this being the distinctive mark or tragic imitation.”
“And since the pleasure which the poet should afford is that which comes from pity and fear through imitation. it is evident that this quality must be impressed upon the incidents.”
૩૨. જુઓ હમ્ફ્રી હાઉસ, ઍરિસ્ટૉટલ્ઝ પોએટિક્સ, પૃ. ૧૦૧.
૩૩. ઉદ્ધૃત, બુચર, ઍરિસ્ટૉટલ્ઝ થિઅરી ઑવ્‌ પોએટ્રી એન્ડ ફાઇન આર્ટ. પૃ. ૨૫૬.
૩૪. રેટરિક, જુઓ હમ્ફ્રી હાઉસ, ઍરિસ્ટૉટલ્ઝ પોએટિક્સ, પૃ.૧૦૧,
૩૫. જુઓ બુચર, ઍરિસ્ટૉટલ્ઝ થિઅરી ઓવ્‌ પોએટ્રી ઍન્ડ ફાઇન આર્ટ, પૃ. ર૫૬.
૩૬. જુઓ બુચર, ઍરિસ્ટૉટલ્ઝ થિઅરી ઓવ્‌ ફાઇન આર્ટ, પૃ. ૨૫૭.
૩૭. જુઓ, પાદનોંધ ૩૧નાં પહેલાં બે અવતરણો તથા :
Let us then determine what are the circumstances which strike us as terrible or pitiful.
૩૮. જુઓ, બુચર, ઍરિસ્ટૉટલ્ઝ થિઅરી ઑવ્‌ પોએટ્રી ઍન્ડ ફાઇન આર્ટ પૃ. ૩૧૭-૧૮ : હમ્ફ્રી હાઉસ, ઍરિસ્ટૉટલ્ઝ પોએટિક્સ, પૃ. ૯૪ તથા વિમ્સૅટ અને બ્રુક્સ, લિટરરી ક્રિટિસિઝમ. એ શોર્ટ હિસ્ટરી પૃ. ૪૦-૪૧.
૩૯. ...The art attains its end within narrower limits; for the concentrated effect is mor pleasurable than one which is spread over a long time and diluted... the epic imitation has less unity.
૪૦. By, ‘Diction’ I mean the mere metrical arrangment of the words.
૪૧. But the greatest thing by far is to have a command of metaphor. This alone cannot be imparted by another; it is the mark of genius, for to make good mataphors implies an eye for resemblances.
૪૨. Whether Tragedy has yet perfected its proper types or not, this raises another question.
૪૩. “Aristotle fastens our attention on everything that is directly communicable and socially digestible in artistic endeavour.” જૉન ગૅસનર. ‘ઍરિસ્ટૉટેલિઅન લિટરરી ક્રિટિસિઝમ’ એ લેખ પૃ. Ii. બુચર, ઍરિસ્ટૉટલ્ઝ થિઅરી ઑવ્‌ પોએટ્રી ઍન્ડ ફાઇન આર્ટ.
૪૪. “It may have to be conceded, nevertheless, that a complete reconciliation cannot be effected between the introspective moderns and Aristole.” – જૉન ગૅસનર, ‘ઍરિસ્ટૉટેલિઅન લિટરરી ક્રિટિસિઝમ’ એ લેખ, પૂ. liii, બુચર, ઍરિસ્ટૉટલ્ઝ થિઅરી ઑવ્‌ પોએટ્રી ઍન્ડ ફાઇન આર્ટ.
{{Poem2Close}}
{{Poem2Close}}
{{HeaderNav2
{{HeaderNav2
|previous = ઍરિસ્ટૉટલના વિચારો – આજના સંદર્ભમાં
|previous = ઍરિસ્ટૉટલના વિચારો – આજના સંદર્ભમાં
|next = કવિતાની ઉત્કૃષ્ટતા : ઓળખ અને અનુભવ
|next = સાહિત્યવિવેચનમાં નવી હવા ને નવી ભાષા
}}
}}

Latest revision as of 03:00, 28 April 2025


અનુલેખ : કૅથાર્સિસ

કૅથાર્સિસ એટલે લાગણીઓની અતિશયતા અને અનૌચિત્યને નિવારી એની પ્રમાણસરની ને યોગ્યતાયુક્ત સ્થિતિ નિપજાવવી એવો અર્થ લેતાં આપણે એ મુશ્કેલી અનુભવેલી કે કાવ્ય પાસે જનારા બધા લોકો કંઈ લાગણીઓની અતિશયતાથી પીડાતા નથી હોતા. એટલે કાવ્યનું આ કાર્ય થોડા લોકો પૂરતું જ રહેવાનું. માટે કૅથાર્સિસજન્ય આનંદને આપણે આકસ્મિક આનંદ કહેલો અને ઍરિસ્ટૉટલ જેવા તત્ત્વવિચારક આવી આકસ્મિકતાને ટ્રૅજેડીની વ્યાખ્યામાં સમાવેશ કેમ આપે એની વિમાસણ વ્યક્ત કરેલી. પછી કૅથાર્સિસ, અનુકરણ અને આનંદને જોડી આપતો ને એ રીતે કૅથાર્સિસને કાવ્યના એક અનિવાર્ય ઘટક તરીકે સ્થાપતો એક વિચાર કેવળ તર્ક રૂપે રજૂ કરેલો. પાશ્ચાત્ય વિવેચનમાં પણ, આધુનિક સમયમાં આ દિશામાં વિચારણા થઈ છે તેની, હવે, ખાસ નોંધ લેવી જોઈએ. સ્ટીફન હૅલિવેલ કૅથાર્સિસને મનોવૈજ્ઞાનિક પ્રકારની અને ટ્રૅજેડીની લાગણીઓના અનુભવની અસરને નિર્દેશતી સંજ્ઞા માને છે. એમની દૃષ્ટિએ ટ્રૅજેડીની વ્યાખ્યામાં એનું સ્થાન એમ દર્શાવે છે કે ઍરિસ્ટૉટલના ટ્રૅજેડીના સિદ્ધાંતને એક સબળ પ્રભાવલક્ષી પરિમાણ છે. પણ તેઓ કહે છે કે ટ્રૅજેડીનું કૅથાર્સિસ ધાર્મિક આવેશથી જુદા પ્રકારનું છે. એ અનુકરણાત્મક કલાનો એક સભાન જ્ઞાનાત્મક અનુભવ છે અને એમાં જે લાગણીઓ ઉદ્‌બુદ્ધ થાય છે તે ઘટનાનિરૂપણ દ્વારા યોગ્યતાપૂર્વક અને ન્યાય્ય રીતે ઉદ્‌બુદ્ધ થયેલી હોય છે. ટ્રૅજેડીની વસ્તુરચનામાં કાર્યકારણભાવની એકતાના સિદ્ધાંતો પ્રવર્તે છે, જે એને સાર્વત્રિક બુદ્ધિગમ્યતા અર્પે છે. અનુકરણાત્મક પ્રસ્તુતિમાં નિબદ્ધ થયેલી સાર્વત્રિકતાઓની સમજ પર આધારિત ટ્રૅજિક અનુભવ જ્ઞાનાત્મક તેમ ભાવાત્મક ઉભય પ્રકારનો છે. કૅથાર્સિસ સમગ્ર ટ્રૅજિક અનુભવથી અલગ પાડી શકાય એવી વસ્તુ નથી. કૅથાર્સિસનો ટ્રૅજેડીમાંથી પ્રાપ્ત થતા આનંદ સાથે પણ નિકટનો સંબંધ માનવો જોઈએ, કેમ કે ટ્રૅજિક લાગણીઓના કેન્દ્રરૂપ જે ક્રિયા છે તેના બોધમાંથી જ ટ્રૅજેડીનો આનંદ જન્મે છે. કૅથાર્સિસ અને ટ્રૅજિક આનંદ બન્નેની આધારભૂમિ ટ્રૅજેડીના આત્મારૂપ વસ્તુરચના જ છે. કૅથાર્સિસ કોઈક રીતે લાગણી અને બુદ્ધિની નૈતિક એકરેખતા-સમરેખતા પ્રેરી શકે, કેમ કે ટ્રૅજેડી કરુણા અને ભયની લાગણી યોગ્યતાપૂર્વક જગાડે છે. (ઍરિસ્ટૉટલ્ઝ પોએટિક્સ, પૃ. ૨૦૦-૦૧) લિઑન ગોલ્ડન તો ટ્રૅજેડીની વ્યાખ્યામાંના કૅથાર્સિસના ઉલ્લેખવાળા વાક્યખંડનો અનુવાદ જ એમ કરે છે કે “કરુણાજનક અને ભયજનક ઘટનાઓના નિરૂપણ દ્વારા આવી કરુણાજનક અને ભયજનક ઘટનાઓનું કૅથાર્સિસ સાથે છે.” વિવરણકાર હાર્ડિસન આની સમજૂતી આપતાં કહે છે કે સામાન્ય રીતે કૅથાર્સિસને પ્રેક્ષકોની માનસિકતા સાથે સાંકળવામાં આવે છે. ટ્રૅજેડીમાં શું બને છે તેની સાથે નહીં. પણ ‘પોએટિક્સ’ ટ્રૅજેડીના સ્વરૂપ વિશેનો, એના રચનાવિધાનને અનુલક્ષતો પ્રબંધ છે. પ્રેક્ષકના પ્રતિભાવો વિશેનો ગ્રંથ નથી. તેથી કૅથાર્સિસને લાગણીઓ સાથે નહીં, ઘટનાઓ સાથે સાંકળવું જોઈએ. ટ્રૅજિક આનંદને પણ ઍરિસ્ટૉટલ ઘટનાપ્રપંચમાંથી જન્મતો લેખે છે. એ ઘટનાનિરૂપણમાંથી પ્રાપ્ત થતા શિક્ષણનો, જ્ઞાનનો એ આનંદ હોય છે. ટ્રૅજેડીનો રચનાર કરુણાજનક અને ભયજનક બનાવોને એવી રીતે પ્રસ્તુત કરે છે કે જેથી સંભવિતતાના અને આવશ્યકતાના સિદ્ધાંતો પ્રગટ થાય. એ સિદ્ધાંતો એ બનાવોને એક ક્રિયા રૂપે સંયોજે અને આદિથી અંત સુધી એ ક્રિયા સાથેનો એ બનાવોનો સંબંધ પ્રદર્શિત કરે. બનાવો વિશદીકરણ – નિર્મલીકરણ પામે છે – એ અર્થમાં કે સાર્વત્રિકતાની દૃષ્ટિએ એમના પરસ્પરના સંબંધો વ્યક્ત થાય છે. આ બનાવોનું કૅથાર્સિસ નાયકના ચરિત્ર અને પરિણામ વચ્ચેનો સંગતિ-સંબંધ ભાવક પ્રત્યક્ષ કરે છે અને ચરિત્ર તથા નિયતિના સંબંધ વિશે કંઈક જાણતો થાય છે. આ સ્થિતિ ભાવકની કરુણા અને ભયની લાગણીઓને નિર્મૂળ ન કરે, તોપણ એમાં ઘટાડો કરે છે. કરુણા અને ભયની લાગણીઓનો આ ઘટાડો ટ્રૅજેડીની ઉપપેદાશ છે, એનું લક્ષ્ય તો પેલો જ્ઞાનપ્રાપ્તિનો આનંદ જ છે. (લિઑન ગોલ્ડન અને ઓ.બી. હાર્ડિસન, ઍરિસ્ટૉટલ્ઝ પોએટિક્સ, પૃ. ૧૧૬-૧૯)

←
→
Retrieved from "https://ekatrastaging.mbdev.mbstaging.net/index.php?title=પ્લેટો-ઍરિસ્ટૉટલ-લૉંજાઇનસની_કાવ્યવિચારણા/અનુલેખ_:_કૅથાર્સિસ&oldid=87893"