ઇવાન દિનીશવીચના જીવનનો એક દિવસ/ઇવાન દિનીશવીચના જીવનનો એક દિવસ
રોજની જેમ, સવારનાં પાંચ વાગ્યા એટલે, લોખંડની પાટ ઉપર હથોડો મારવાનો ઘોંઘાટ શરૂ થઈ ગયો. છાવણીને જગાડવાનો સમય થયો હતો, એટલે એક રખેવાળ લોખંડના એક લંબચોરસ ટુકડા ઉપર હથોડો મારતો હતો. છાવણીના મુખ્ય કાર્યાલય પાસે જ એ લટકાવેલો હતો, પણ બારીઓ ઉપર એવો તો બરફનો થર જામેલો હતો કે રહી-રહીને થતો આ ઘોંઘાટ માંડ અંદર સંભળાતો. વળી લાંબા સમય સુધી બહાર રહેવાની હિમ્મત તે રખેવાળમાં ન હતી, એટલે બે-ચાર વાર હથોડો મારીને તે અંદર જતો રહ્યો.
ઘોંઘાટ બંધ થયો, પણ વાતાવરણ હજી અડધી રાત જેવું જ હતું, સૂમસામ, હલનચલન વગરનું. અંધારું પણ હતું, શુખવ રાતના ડોલનો ઉપયોગ કરવા ઉઠ્યા હતા ત્યારે જેવું અંધારું હતું તેવું જ, ઘોર અને ગાઢ અંધારું. બારીમાંથી માત્ર ત્રણ જ દીવા દેખાતા હતા, બે બહારની બાજુ અને એક છાવણીમાં અંદર, જેમાંથી થોડું-થોડું અજવાળુ આવતું હતું.
કોણ જાણે કેમ પણ બરાકના બારણા ખોલવા હજી કોઈ આવ્યું ન હતું. મળમૂત્રની ડોલમાં સળિયા નાખવાનો અવાજ પણ હજુ નહોતો આવ્યો.
શુખવ હંમેશાં સમયસર ઊઠતા. રિવેલી (લશ્કરી અથવા કેદીઓની છાવણીમાં જગાડવા માટે થતો બ્યુગલ કે નગારાનો અવાજ) થતાં જ એ ઊભા થઈ જતા. એ જાણતા હતા કે વહેલા ઊઠવાથી દોઢ કલાકનો જે સમય મળતો, તે તેમનો પોતાનો હતો, અધિકારીઓનો નહિ. અને કોઈ પણ રીઢા કેદીને ખબર જ હોય કે કંઈક મેળવવું હોય તો આ ‘પોતાનો સમય’ કેટલો કામનો હોય છે! આ સમયમાં તમે કોઈકના હાથના મોજાંને થિગડું મારી આપી શકો, અથવા તો કોઈ વરણાગીને તેના કોરા બૂટ તેના ખાટલા પાસે મૂકી આપી શકો, (જેથી તેને ઠંડીમાં ઉઘાડા પગે બૂટ શોધવા ન જવું પડે), અથવા વખારની સાફ-સફાઈ કરી શકો કે એમાં ચીજવસ્તુ ગોઠવી શકો. અને બધાનું માનીતું એવું રસોડાનું કામ તો ખરુંજ, બધા ના એંઠા, ખાધેલાં વાસણો મેસમાંથી લઈને અંદર માંજાવા માટે આપવાના. એમાં તમને ખાવાનું મળે, એટલે આ કામ માટે ઘણી પડાપડી હતી. આ કામ મળવું મુશ્કેલ હતું પણ એનાંથી પણ અઘરું હતું વાટકાઓમાં વધેલું ખાવાનું ચાટી લેવાના પ્રલોભનને અંકુશમાં રાખવાનું. શુખવ તેમના પહેલાં ફોરમૅન, કુઝયોમિનના શબ્દો હંમેશાં યાદ રાખતા. શુખવ અને તેના સાથીઓ જ્યારે ૧૯૪૩માં અહીં આવ્યા, ત્યારે કુઝયોમિનને અહીં આવે બાર વર્ષ થયા હતા. વેરાન જંગલમાં, તાપણું કરતા-કરતા એ રીઢા કેદીએ નવા કેદીઓને કહ્યું હતું:
“અહીં ‘તૈગા’ (જંગલનું નામ)ના નિયમો ચાલે છે, છતાંયે, બધે ચાલે છે એમ, અહીં પણ જીવન ચાલી શકે છે. અને કોણ મરી જાય? જે બીજાનું છાંડેલું ખાય તે, માંદગીમાં દવાખાને જાય તે, અને જે બીજાની ચાડી ખાય તે.”
પણ એ ખોટા પડ્યા. ચાડી ખાનારાતો ઘણા ફાવી જતા. બીજાના ભોગે પોતે સલામત રહેતા. એટલે શુખવ સવારના ઊઠવામાં આળસ નહોતા કરતા. પણ આજે તે ના ઊઠ્યા. ગઈ કાલ સાંજથી એમને કંઈ ઠીક નહોતું લાગતું, શરીર તૂટતું હતું અને તાવ જેવું પણ લાગતું હતું. આખી રાત ઠંડી લાગતી રહી, અને ઊંઘ આવે તોય ઊંઘમાં ઘડીકમાં સારું લાગે તો ઘડીકમાં બેચેની. સવાર ન પડે, આવી ઇચ્છાતો હતી.............
.........પણ સવાર તો પડીજ અને સમયસર પડી!
આમ પણ, જ્યાં બારીઓ ઉપર બરફનો થર હોય, અને બરાકની ચારે બાજુની છત ઉપરથી બરફનું તોરણ લટકતું હોય, ત્યાં ગરમાવાની આશા ક્યાંથી રખાય?
પણ આજે એ ઊઠ્યાં નહિ. ઓઢી-પોઢીને સૂઈ રહ્યા. કામળામાં માથું નાખી, જર્કિનમાં બંને પગ વીંટાળી,જૅકેટ ઓઢીને એ સૂઈ રહ્યા. મોઢે-માથે ઓઢેલું હતું એટલે કશું દેખાતું ન હતું, પણ તેમના કાન તેમને બરાકની દરેક ગતિવિધિઓની માહિતી આપતા હતા, ખાસ કરીને તેમની ટુકડીના ખૂણાની. આ આવ્યો મળમૂત્રનું પીપડું ઊંચકીને લઈ જતા સિપાહીઓના ભારેખમ પગલાંનો અવાજ. આમતો એ અશક્ત માણસોનું કામ ગણાતું, પણ છલકાય નહીં એવી રીતે પીપડાને લઈ જવાનો પ્રયત્ન તો કરી જુઓ! અને આ આવ્યો જમીન ઉપર બૂટનો ઢગલો કર્યાનો અવાજ, ટુકડી ૭૫ના કોઠડિયામાં સૂકવવા મૂકેલા બૂટ આવ્યા હશે, અને આ એમની પોતાની ટુકડીના બૂટ આવ્યા----આજે એમનો પણ બૂટ સૂકવવાનો વારો હતો. એક અક્ષરે બોલ્યા ન હતા પણ સૂવાના પાટિયાના અવાજ ઉપરથી શુખવને ખબર પડી ગઈ કે તેમના ફોરમૅન અને ડેપ્યુટી ફોરમૅન બંને પોતપોતાના બૂટ પહેરીને તૈયાર થઈ ગયા છે. હવે ડેપ્યુટી બ્રેડ લેવા જશે અને ફોરમૅન મુખ્ય કાર્યાલયમાં કામની ફાળવણીની માહિતી મેળવવા.
આ તો એ રોજ કરતા, પણ શુખવ ને યાદ આવ્યું કે આજે એ વસ્તુ થોડીક જુદી હતી. આજે, ટુકડી ૧૦૪ માટે, ફોરમૅનની કાર્યાલયની મુલાકાત ઘણી મહત્ત્વની હતી, કારણ કે આજની મુલાકાત નિર્ણાયક હતી. આજે નક્કી થવાનું હતું કે એમની ટુકડીનું દુકાનો બાંધવાનું કામ ચાલુ રહેશે કે પછી એમને ‘શુસ્કરદોખ’ (સોશ્યાલિસ્ટ વસાહત) બાંધવાનું કામ સોંપાશે. જો આ નવી વસાહત બનાવવાનું કામ સોંપાય, તો તો તેમની ટુકડી ઘણી હેરાન થશે. આ નવી વસાહત બરફથી ઢંકાયેલા એક ખુલ્લા, નિર્જન મેદાનમાં બનાવવાની હતી. બરફ એટલે,છેક ઢીંચણ સુધી પગ ખૂંપી જાય એટલો બરફ. સૌથી પહેલાં એ મેદાનની ફરતે કાંટાળા તારની વાડ કરવાની હતી, એટલે પહેલાં તો ખાડા ખોદી થાંભલા ઊભા કરવાના, પછી એમાં તાર બેસાડવાના, આમ પોતે જ પોતાના છટકવાના રસ્તાઓ બંધ કરવાના ! વાડનું કામ પૂરું થયા પછી જ બીજું બધું બાંધવાનું કામ શરૂ કરાશે, એ જાણતા હતા.
એનો અર્થ એ કે લગભગ આખા મહિના સુધી સૂવા-બેસવા માટે કોઈ હૂંફાળી જગ્યા હશે જ નહિ, નાનકડી ઓરડી પણ નહિ, જે થોડી-ઘણી હૂંફ આપે. અને આવી જગ્યાએ તાપણી કરાય એવું કશું પણ ક્યાંથી મળવાનું? ખોદી ખોદી, કામ કરીને જે ગરમાવો આવે તેજ સાચો! આજે ફોરમૅનનું કામ હતું ટુકડી ૧૦૪ને બદલે બીજી કોઈ ટુકડીને આ કામ સોંપાય તેવો પ્રયત્ન કરવાનો. અઘરું કામ હતું એટલે એ ચિંતીત દેખાતા હતા. વળી ખાલી હાથે તો કશું થવાનું ન હતું, કામની ફાળવણી કરનાર અધિકારીને કિલો-અડધો કિલો સૉલ્ટ પોર્ક કે બીજું એવું કંઈ આપવા માટે હોય તો કદાચ કામ થાય.
પણ પ્રયત્ન કરવામાં શું વાંધો? શુખવને થયું કે દવાખાને જઈ અને બે-ચાર દિવસની રજા લેવાનો પ્રયત્ન હું પણ કરી જોઉં. શરીરમાં કળતર અને દુખાવો તો થતોજ હતો. ઊઠતાં પહેલાં શુખવે મનમાં વિચાર્યું, આજે બરાકનું નિરીક્ષણ કરવાનો કોનો વારો હતો? ઓ, આજે તો ઇવાન નો વારો છે,‘દોઢ ઇવાન’નો. ઇવાન તાડ જેવો ઊંચો અને પાતળો હતો. એની આંખો કાળી હતી, બીક લાગે એવી કાળી. એ સુકલકડી સાર્જન્ટ પહેલી નજરે ઘણો બિહામણો અને દુષ્ટ લાગતો. પણ વધુ પરિચય થાય ત્યારે ખ્યાલ આવે કે તે બધાંય ચોકીદારોમાંથી સૌથી સરળ અને ભલો હતો. એ કોઈને સજા ન કરે, અધિકારીઓ પાસે ઘસડી ન જાય, કે કાળકોટડીમાં પૂરી ન દે. હા, થોડી વાર સૂઈ રેહવાનો વાંધો નથી, બરાક ૯ના કેદીઓ મેસમાં જાય ત્યાં સુધી તો સૂઈ રેહવાશે જ. શુખવ સૂઈ રહ્યા.
બરાકમાં સૂવા માટે, એક ઉપર એક એવા ચાર પાટિયાના માળખાંઓ આખા ઓરડામાં ગોઠવેલા હતા. શુખવના માળખામાં હલનચલન થવા માંડી, બે જાણ એક સાથે પોતપોતાના પાટિયા ઉપરથી નીચે ઉતર્યા, શુખવના સૌથી ઉપરના પાડોશી અલયોશ્ક, જે બેપટીસ્ટ તરીકે ઓળખાતો હતો અને નીચેનો નૌકાદળના પૂર્વ કપ્તાન, (સેકન્ડ રેન્ક) વિનોસ્કી.
મળમૂત્રના બંને પીપડાં લઈ ગયા પછી, એ બે ઘરડા સિપાઈઓએ ગરમ પાણી કોણ લાવશે તેનો ઝઘડો શરૂ કર્યો અને કકળાટ કરી મૂક્યો.
ટુકડી ૨૦ના ઇલેક્ટ્રિક વેલ્ડરે એમની તરફ બૂટ ફેંકીને ત્રાડ પડી, “આળસુના પીરો, તમે આ કકળાટ બંધ કરો છો કે પછી હું આવીને કરાવું?”
બૂટ થાંભલે અથડાયું, પણ કકળાટ બંધ થઈ ગયો.
બાજુની ટુકડીનો ડેપ્યુટી ફોરમૅન ઘૂરકીને ધીમેથી બોલ્યો, “વસીલી ફ્યુદરીચ, કોઠારના પેલા નક્કામા માણસોએ આ વખતે આપણને બરાબર છેતર્યા છે, નવસો ગ્રામની ચાર બ્રેડ હોવી જોઈએ, એને બદલે ત્રણ જ છે. હવે કોને ઓછું આપીશું?”
આમતો એમણે ઘણી ધીમેથી આ વાત કરી, પણ ટુકડીના દરેક કેદીએ તે સાંભળી લીધી. અને હવે કોને સાંજે ઓછું મળશે એની ચિંતામાં પડી ગયા.
લાકડાના વેરમાંથી બનેલું ગાદલું એટલા લાંબા સમયથી વપરાતું હતું, કે તે લાકડા જેવું નક્કર થઈ ગયું હતું. પણ શુખવ સૂઈ રહ્યા. આ અધવચ્ચની સ્થિતિ ઘણી કંટાળાજનક હતી, ન તો બરાબર તાવ આવતો હતો અને ન આ શરીરની કળતર ઓછી થતી હતી.
અલયોશ્ક પ્રાર્થના કરી રહ્યા હતા ત્યાં વિનોસ્કી બાથરૂમમાંથી અંદર આવ્યા અને દ્વેષપૂર્વક બોલ્યા, “તૈયાર થઈ જાવ, નાવિકો! બહાર -૨૦ ડિગ્રી તો છે જ!”
અને શુખવએ દવાખાને જઈ, માંદગી ખાતે રજા લેવાનું નક્કી કર્યું!
ત્યાં તો કોઈએ એમનો કામળો અને જર્કીન ખેંચી લીધાં. શુખવે મોઢાઉપરથી જૅકેટ ખસેડી, કોણીને ટેકે બેઠા થઈને જોયું તો ધ ટારટર ઊભા હતા. ધ ટારટર એકદમ પાતળા પણ છેક ઉપરના પાટિયા સુધી પહોંચે એવા ઊંચા હતા.
તેમનો વારો નહોતો તો આજે એ ક્યાંથી? અને વારો નહોતો એટલે જ એ આવી રીતે અચાનક ત્રાટકી શક્યા.
કાળા જૅકેટ પાછળ સીવેલી સફેદ પટ્ટીમાં લખેલો નંબર વાચતાં તે બોલ્યા, “એસ-૮૫૪, ત્રણ દિવસની કામ સાથેની સજા.”
બરાકમાં કંઈ ખાસ ઉજાસ જેવું ન હતું, અને બસો કેદીઓને તેમાં સૂવાની સગવડ હતી, સગવડ એટલે જીવાત ભરેલા બસો પાટિયાં. પણ ધ ટારટરનો ઘોઘરો અવાજ સાંભળતાં જ બરાકમાં મોટે પાયે અફરાતફરી મચી ગઈ. જે સૂતેલા હતા તે બધા સફાળા ઊભા થઈ ગયા અને તૈયાર થવા માંડ્યા.
થયા હતા એના કરતાં ઘણા વધારે અપમાનિત થયા હોય એવા હાવભાવથી શુખવએ પૂછ્યું, “કેમ, સિટીઝન ચીફ?” (‘કોમરેડ’ શબ્દનો ઉપયોગ કેદીઓથી નહોતો કરાતો).
જેલની સજામાં કામ કરવાનું મળે તો બહુ વાંધો ના આવે, વિચાર કરવાનો સમયજ ન મળે, અને ગરમગરમ ખાવાનું પણ મળે. ખરી સજા તો જેલમાં રાખીને કામ પર ન લઈ જાય ત્યારે થાય.
“સવારના સમયસર ઊઠ્યો નહીં તે માટે. ચાલ મુખ્ય કચેરી, કમાન્ડન્ટ સામે હાજર કરું,” ધ ટારટર પ્રમાદીપણે બોલ્યા.
એનું મોઢું જોવું ન ગમે તેવું હતું. ચીમળાયેલું, વાળ વગરનું અને તદ્દન ભાવવિહોણું. મોઢું ફેરવીને ધ ટારટરએ બરાકમાં ચારે બાજુ નજર દોડાવી, હવે કોનો વારો? પણ હવે તો બધાજ ઊઠી ગયા હતા - અંધારા ખૂણાઓમાં સૂતેલા અને અજવાળા નીચે રહેતા, બધા જ. જેમણે કપડાં પહેરી લીધાં હતાં તે પોતપોતાના કોટ લઈ બહાર જવાની ઉતાવળમાં હતા, અને બાકીનાને જલ્દી-જલ્દી કપડાં પહેરીને ત્યાંથી ભાગવાની ઉતાવળ હતી, એમના કાળા, ડાબા ઢીંચણ ઉપર નંબરવાળા પેન્ટ પહેર્યાં ના પહેર્યાં કે બરાકમાંથી બહાર! ધ ટારટરની નજરે શા માટે ચઢવું?
શુખવને ખરેખરી ભૂલ માટે સજા મળી હોત, તો એમને આટલું દુઃખ ન થાત. આમ તો એ વહેલા જ ઊઠતા હતા. પણ એ જાણતા હતા કે ધ ટારટર આગળ દલીલો કરવાનો કોઈ અર્થ નથી, એટલે દેખાડા ખાતર વાંધો ઉઠાવતા એમણે પોતાનું પેન્ટ સરખું કર્યું. (જેના ડાબા પગમાં, ઢીંચણથી થોડું ઉપર, ભૂંસાઈ જવા આવેલા નંબરવાળું ચીથરું સીવેલું). જૅકેટ પણ પહેર્યું (જેમાં આગળ અને પાછળ, બંને બાજુ એજ નંબર સીવેલા), પોતાના બૂટ ઢગલામાંથી શોધીને પહેર્યા અને છેલ્લે, એજ નંબરવાળી ટોપી પહેરીને ધ ટારટરની પાછળ બરાકમાંથી બહાર નીકળ્યા.
એમની આખી ટુકડીએ એમને જતા જોયા, પણ કોઈ કશું બોલ્યું નહીં, શું કહે અને કહેવાનો ફાયદો શું? ફોરમૅન હાજર હોત તો કદાચ કશુંક કરી શકાત, પણ એ હાજર ન હતા. વળી ધ ટારટરને ઉશ્કેરવામાં પણ જોખમ હતું, એટલે શુખવે પણ કોઈને કશું ન કહ્યું. એમને વિશ્વાસ હતો કે એમના સાથીઓ એમને માટે કંઈ ખાવાનું બચાવીને તો રાખશે જ.
બંને જણા બહાર નીકળ્યા, ઠંડીના મારાએ તો શુખવને ક્ષણિક સ્તબ્ધ કરી દીધો.
દૂર, ચોકી કરવાના ટાવરો ઉપર મૂકેલા ફરતા સર્ચલાઇટનો પ્રકાશ છાવણીના ખૂણે-ખૂણે પહોંચતો હતો. છાવણીની બહારના ભાગમાં ફરતા દીવાઓ અને છાવણીની અંદરના દીવાઓ, બધા દીવાઓ હજુ ચાલુ હતા. એટલા બધા દીવાઓ હતા કે એમની આગળ આભના તારા પણ ઝાંખાપડે!
બધા કેદીઓ કોટમાં મોઢું નાખીને ઝડપથી પોતપોતાના રસ્તે જતા હતા, કોઈ પોતાની ટપાલ જોવા, તો કોઈ રસોડામાં પોતાનો નાસ્તો તૈયાર કરાવવા, કોઈ પાયખાના તરફ, તો કોઈ કોઠાર તરફ. હાડ થીજી જાય એવી ઠંડી તો હતી જ, અને દિવસના ભાગમાં પણ આ ઠંડીથી રાહત મળવાની કોઈ શક્યતા ન હતી, એટલે આખો દિવસ કેમ કઢાશે એની બધાને ચિંતા હતી. પણ ધ ટારટરને તો જાણે ઠંડીની કંઈ પડી જ નહતી. એ તો એનો જૂનો, મેલો, ભૂરી ઓળખ પટ્ટીવાળો, સૈન્યનો કોટ પહેરીને આરામથી બરફ ઉપર ચાલતો હતો.
શુખવ અને ધ ટારટરએ બીયુઆરને (છાવણીમાં સજા માટે પથ્થરથી બનેલી ઓરડી) પસાર કરી. એને ફરતે લાકડાની વાડ હતી. પછી આવી કાંટાળા તારની વાડથી સુરક્ષિત કરેલી છાવણીની બેકરી. અને આ શરૂ થયું કર્મચારીઓનાં રહેઠાણનું પરિસર, જેમાં આ ખૂણાના મકાનના હિમાચ્છાદિત કઠેરાને જાડા, મજબૂત તાર વડે લટકાવેલો હતો. અને છેલ્લે, થોડોક અંદરના ભાગમાં રાખેલો થરમોમીટરનો થાંભલો. અંદર હોય તો ઠંડીની માત્રા ઓછી આવે ને? શુખવે આતુરતાથી એ દુધિયા નળી ઉપર નજર નખી, જો તેનો પારો -૪૧ ડિગ્રીથી નીચે હોય તો કોઈને કામ માટે મોકલાય નહીં. પણ આજે તો એ -૪૧ ડિગ્રીની નજીક પણ નહતો.
બંને જણા મુખ્ય કાર્યાલયમાં પેઠા અને સીધા ચોકિયાતના ઓરડા તરફ ગયા. આમ તો શુખવને લાગ્યુંજ હતું કે તેમને કાલકોટડીમાં નહીં લઈ જવાય, ચોકિયાતોના ઓરડાને સાફ કરવાની જરૂર હશે, અને એવું જ બન્યું. ધ ટારટરએ, “આ વખતે જવા દઉં છું”, કહીને ઓરડો સાફ કરવાનો હુકમ કર્યો.
આમ તો આ ઓરડાની સફાઈનું કામ એક ખાસ કેદીને સોંપાયું હતું, જેને બહાર કામ કરવા મોકલવામાં નહોતો આવતો. પણ વખત જતાં તેણે છાવણીના મુખ્ય કાર્યાલય, ખાસ કરીને મેજરની, ડિસિપ્લિનરી ઑફિસરની અને ધ ગોડફાધરની (રાજકીય અફસર જે બાતમીદારો સાથે સંપર્ક રાખે) કચેરીઓમાં ખાસ્સો એવો પગ પસારો કર્યો હતો અને એમની ક્ચેરીઓમાં ઘણી સેહલાઈથી અવર-જવર કરી શકતો હતો. કામ કરતાં-કરતાં એને કાને એવી વાતો પડતી જેની ચોકીદારોને પણ ખબર ન હોય. ધીરે-ધીરે એના મનમાં રાઈ ચડી, અને ચોકિયાતનો ઓરડો સાફ કરવાનું કામ એને હલકું લાગવા માંડ્યું. ચોકિયાતોએ એક-બે વાર એને ઓરડો સાફ કરવા બોલાવ્યો, પણ એ ગયો જ નહીં. એટલે હવે બીજા કેદીઓને બોલાવીને ઓરડો સાફ કરાવતા.
ઓરડામાં તાપણી માટે સ્ટવ મૂકેલો હતો, જેને લીધે ઓરડો સરસ ગરમ અને હૂંફાળો હતો. બે ચોકિયાતો મેલા બાંડિયા પહેરીને ડ્રાફ્ટ્સ રમી રહ્યા હતા અને ત્રીજો નસકોરા બોલાવતો હતો, સાંકડા પાટિયા ઉપર શિપસ્કિનનો કોટ અને બૂટ પેહરીને જ સુઈ ગયો હતો. ઓરડાના એક ખૂણામાં ખાલી ડોલ અને પોતા માટે એક ગાભો પડેલો હતો.
શુખવને થોડી રાહતનો અનુભવ થયો અને ખુશ થઈને ધ ટારટરનો આભાર માનતા કહ્યું, “હવેથી હું કોઈ દિવસ મોડો નહીં ઊઠું.”
અહીંનો નિયમ બહુ સરળ હતો: કામ પતે એટલે અહીંથી ચાલવા માંડો. અને કામ સોંપાયું હતું, એટલે શરીરનો દુખાવો પણ યાદ ન આવ્યો. એમણે ખુલ્લા હાથે ડોલ ઉપાડી (ઉતાવળમાં હાથના મોજા તો તકિયા નીચેજ રહી ગયા હતા) અને કૂવા તરફ ગયા.
પી.પી.એસ. (પ્રોડક્શન પ્લાનિંગ સેક્શન) તરફ જતા થોડા ફોરમૅન થરમૉમીટરના થાંભલા પાસે ઊભા હતા. એમનો એક, જે થોડી ઓછી ઉંમર વાળો હતો, અને સોવિયત યુનિયનનો એક શૂરવીર હીરો હતો, થાંભલા ઉપર ચઢીને થરમૉમીટરને લૂછી રહ્યો હતો.
નીચે ઊભેલા એને સલાહ-સૂચનો આપતા:
“જોજે, પાછો થરમૉમીટરની બહુ પાસે શ્વાસ ન લેતો, તાપમાન વધી જશે.”
“આવામાં મારા શ્વાસની તો ક્યાં કંઈ અસર થવાની છે? એને લીધે તાપમાન કંઈ વધવાનું નથી.”
શુખવની ટુકડીના ફોરમૅન, ત્યુરીન, આ ટોળામાં ન હતા. શુખવને રસ પડ્યો, એટલે ડોલ નીચે મૂકી, સ્વેટરની બાંયોમાં હાથ નાખી સાંભળવા ઊભા રહ્યા.
થાંભલા ઉપર ચઢેલા કેદીનો ઘોઘરો અવાજ સંભળાયો, “સાડી સત્યાવીસ! એનાથી સહેજ પણ વધારે નહીં!”
ખાતરી કરવા થરમૉમીટર ઉપર ફરી નજર નાખીને તે નીચે ઊતરી ગયો.
“આ તો કયે દહાડે સાચું તાપમાન બતાવે છે?”
“સરખું થરમૉમીટર તો કોણ જાણે ક્યારે મુકાશે?”
“સાચું તાપમાન બતાવતું હોય તો આપણને દેખાય એવી રીતે આ લોકો કંઈ લટકાવતા હશે?”
ફોરમૅનઓ છુટ્ટા પડીને પોતપોતાને રસ્તે ચાલવા માંડ્યા. શુખવ પણ ઝડપથી કૂવા તરફ ગયા. ટોપી પહેરેલી હતી, પણ સરખી બાંધી ન હતી, એટલે ઠંડીમાં એમના કાન થીજવા માંડ્યા હતા. કૂવામાં પાણી થીજી ગયું હતું. બરફનો સારો એવો જાડો થર જામેલો હતો. થરમાં પાડેલા બાકોરામાંથી શુખવે ડોલને અંદર નાખી. પણ દોરડું તો અક્ક્ડજ રહ્યું, લોખંડ જેવું સખત, અને અક્ક્ડ.
ઠંડીમાં બુઠ થઈ ગયેલા હાથથી તેમણે તે નીતરતી ડોલ ઊંચકી, અને ચોકિયાતના ઓરડામાં ગયા. પાણીમાં હાથ નાખ્યો, પાણી હૂંફાળું લાગ્યું.
ધ ટારટર ત્યાંથી જતા રહ્યા હતા. અને ત્રણમાંથી ચાર થયેલા ચોકિયાતો, ડ્રાફ્ટ્સની રમત અને સૂવાનું બાજુ ઉપર મૂકીને જાન્યુઆરીમાં કેટલા ઘઉં મળશે એની ચર્ચા કરી રહ્યા હતા. (વસાહતમાં ખાવાની સામગ્રીની ઘણી અછત હતી. નિર્ધારિત કરેલું રાશન ચોકિયાતોને અપાતું હતું, પણ વધારાનું અનાજ તેમણે વેચાતું લેવું પડતું, અલબત્ત ઓછી કિંમતે, પણ વેચાતું તો લેવું પડે. બિનલશ્કરી રહીશો માટે તો આ સુવિધા પણ ઉપલબ્ધ ન હતી.)
“બારણું બંધ કર, ગધેડા!” ચર્ચા કરતા-કરતા એક ચોકિયાતનોઘાંટો પડ્યો. “ઠંડો પવન આવે છે!”
સવાર-સવારમાં બૂટ ભીના કરવામાં કંઈ માલ નથી. અને ધારોકે શુખવ ઉતાવળે બરાકમાં જાય, તોય તેમને બૂટની બીજી જોડી મળવાની ન હતી. કેદી તરીકેના આઠ વરસમાં તેમણે બૂટ વહેંચવાની બધીજ પદ્ધતિઓ જોઈ લીધી હતી. અમુક શિયાળા તો એમણે ફેલ્ટ બૂટ વગરજ કાઢ્યા હતા, ફેલ્ટ બૂટ તો ઠીક, ચામડાંના બૂટ પણ એમને નહોતા મળ્યા, એટલે દોરડા અથવા ચેઇલ્યબિન્ક્સ ટ્રૅક્ટર ફૅક્ટરીના જૂના ટાયરમાંથી બૂટ બનાવીને પહેરેલા, જેને પહેરીને ચાલો ત્યારે ટાયરની છાપ બરફમાં પડતી હતી. પણ હમણાં તો સારું હતું, ઑક્ટોબરમાં શુખવ ડેપ્યુટી ફોરમૅનની પાછળ-પાછળ વખારમાં પહોંચી ગયા હતા અને તેમની પાસેથી સાદા પણ સારા અને મજબૂત ચામડાના બૂટ મેળવી લીધા હતા. તે થોડાં મોટાં પણ હતા, એટલે પગ ઉપર બે-ચાર ગરમ લૂગડાંના કટકા વિંટાળીને તે પહેરી શકતા હતા. આ બૂટ શું મળ્યા, શુખવને તો જાણે ખજાનો મળી ગયો! અને પછી ડિસેમ્બર મહિનામાં ફેલ્ટ બૂટ આવ્યા, અરે વાહ! જીવન સુધરી ગયું! મરવાની વાર છે!
પણ કોઈ શૈતાન કર્મચારીએ ઉચ્ચ અધિકારીઓના કાન ભર્યા, કેદીઓ પાસે એક જોડી પગરખાં હોવા જોઈએ, તેમને બેની શી જરૂર? જે પોતાના સાદા ચામડાના બૂટ પાછા આપે એમનેજ ફ્લેટ બૂટ મળે, તેમ નક્કી થયું. એટલે કયા બૂટ લેવા એ શુખવે નક્કી કરવાનું આવ્યું, શિયાળામાં સારા પડે તેવા ચામડાના બૂટ રાખવા કે પાછી તાપમાન વધીને બરફ ઓગળે ત્યારે કામ લાગે એવા ફેલ્ટ બૂટ. ચામડાંના બૂટ એમણે ઘણાં સાચવેલા, ચામડાને ચરબી ઘસી-ઘસીને નરમ અને સુવાળું કરેલું. એમણે એમના જીવનના આઠ વરસ આવી છાવણીઓમાં કાઢેલાં, પણ એ ચામડાના બૂટ પાછા આપતી વખતે એમને જે દુઃખ થયું હતું એવું ક્યારેય નહોતું થયું. એ બૂટ બીજા બૂટોની સાથે ઢગલામાં ફેંકાયા, શિયાળા પછી, વસંતમાં એ બૂટ પાછા મળવાની કોઈ શક્યતા જ ન હતી. ‘કલખોશ’ (સામૂહિક ખેતી) માટે બધાના ઘોડાઓ એકત્ર કરવા ફરી વળ્યા હતા એવું જ બૂટ માટે બન્યું.
શુખવે કામ શરૂ કરતાં પહેલાં કુશળતાથી પોતાના બૂટ કાઢીને એક ખૂણામાં મૂકી દીધા. પગ ઉપર વિંટાળેલ ગરમ લૂગડાંના કટકા પણ સાચવીને તેમાં મુક્યા. (એમાંથી એમની ચમચી નીકળી અને ભોંય ઉપર પડી. ઉતાવળે તૈયાર થયા હતા, પણ ચમચી લેવાનું નહોતા ભૂલ્યા!) પછી ઉઘાડા પગે, ચોકિયાતો ઊભા હતા તેની આસપાસ, ભોંય ઉપર છુટ્ટા હાથે પાણી છાંટવા માંડ્યા. પાણી ચોકિયાતના ફેલ્ટ બૂટ નીચે ગયું એટલે તેણે બૂમ પડી, “ઓય! શું કરે છે? જોઈને કર!” અને પોતાના પગ ખુરશી ઉપર મૂકી દીધા.
બીજો વાત કરી રહ્યો હતો, “ચોખા? ચોખાથી શું વળે? ઘઉં સામે ચોખાની શી વિસાત?”
“ગધેડા! કેટલું પાણી વાપરે છે? આ કેવી રીતે ધુવે છે? આ તો કંઈ રીત છે?”
“આવું નહીં કરું તો ચોખ્ખું નહીં થાય, સિટીઝન વૉર્ડર. જુઓ માટીનો કેટલો જાડો થર છે?”
“નાલાયક, તેં તારી પત્નીને ભોંય સાફ કરતાં નથી જોઈ?”
પાણી નીતરતું પોતું હાથમાં રાખીને શુખવે નિર્દોષ સ્મિત આપ્યું. એમનું મોઢું બોખું થઈ ગયું હતું. ૧૯૪૩માં, ઉસ્ત-ઇશમામાં એમને આગરુંનો રોગ થયો હતો અને ઘણા હેરાન થયા હતા. પેટમાં કશું ટકતું જ ન હતું, અને ઝાડા, એ તો માત્ર લોહીના જ. માંદગી જીવ લઈને રહેશે, એવું લાગતું હતું. પણ એ બચી ગયા. બોખા થયા, થોડા તોતડા થયા, પણ બચી ગયા.
“ ’૪૧માં મને મારાં પત્નીથી જુદો કરવામાં આવેલો, સિટીઝન ઑફિસર. મને તો એનું મોઢું પણ યાદ નથી રહ્યું.”
“બાઘા, આવી રીતે ધોવાય? આજ તકલીફ છે, કશું આવડે નહીં અને કશું શીખવાની દાનત પણ નહીં. નાલાયકોને પેટ ભરીને ખાવાનું તો જોઈએ છે, પણ કામ કરવામાં જોર આવે. આ લોકોને તો ખાવાનું જ ન આપવું જોઈએ, ગૂ જ ખવડાવવું જોઈએ!”
“એને આમ પણ રોજ-રોજ ધોવાની શી જરૂર છે? ભેજ કેટલો થાય છે? અને અમારે તો એમાંજ રહેવાનું ને? એ તું, ૮૫૪, સહેજ કપડું ભીનું કરી ને ભોંય ઉપર પોતું મારી દે અને ચાલવા માંડ.”
“હા, ઘઉં સાથે ચોખાની સરખામણી તો ના જ થાય.”
શુખવને બધી રીતે કામ કરતા આવડતું હતું. એમને મન, લાકડીની જેમ, કામને પણ બે છેડા હતા. જો કોઈ વ્યક્તિ માટે કામ કરવાનું હોય, તો તે બરાબર અને સરસ કરવાનું, અધિકારીઓ માટે કરવાનું કામ માત્ર સારું દેખાવું જોઈએ! આ રીતે જ બધા કામ કરતા. બીજી કોઈ રીતે કરવા જાય તો એ બાપડો ઊકલી ગયો જ સમજો.
શુખવે બરાબર પોતું કર્યું, કશું કોરું ન રહી જાય એનું ધ્યાન રાખીને પોતું કર્યું. પછી પોતાને નિચોવ્યા વગરજ સ્ટવની પાછળ નાખ્યું. બહાર જતાં પહેલાં એમણે બૂટ પહેરી લીધા. વધેલું પાણી પહેરેગીરોના ચાલવાના રસ્તા ઉપર જ ઢોળી દીધું, અને ટૂંકામાં ટૂંકા રસ્તે, ઝડપથી, સ્નાનઘર અને ઠંડી, અંધારી ક્લબ પસાર કરી, સીધા મેસમાં પહોંચ્યા.
હજી દવાખાને જવાનું હતું, શરીરનો દુખાવો ક્યાં મટ્યો હતો. પણ અત્યારે તો મેસના દરવાજે ઉભેલા ચોકિયાતોની નજરથી બચીને મેસમાં જવાનું હતું, કારણ કે છાવણીના કમાન્ડન્ટએ આદેશ આપેલો કે મેસમાં પોતાની ટુકડીથી છુટ્ટા પડીને જતા એકલ-દોક્લ કેદીઓને પકડીને પુરી દેવાના.
પણ આજે, સદનસીબે, મેસની સામે કોઈ લાઇન ન હતી, કોઈ ભીડ ન હતી, એટલે એ સીધા અંદર ચાલી ગયા.
મેસનું વાતાવરણ બાષ્પસ્નાન (તર્કીશ બાથ) જેવું હતું, એક બાજુ રસોઈની ગરમ વરાળ અને બીજી બાજુ બારણામાંથી આવતો ઠંડો પવન. ઘાંટા પડીને વાતો કરવી પડે એટલો બધો ઘોંઘાટ હતો. વળી જગ્યા મળી હતી તે તો બેઠેલા હતા, પણ જેમને નહોતી મળી તે લોકો જગ્યા ખાલી થવાની રાહ જોઈને અવર-જવર કરવાના રસ્તામાં જ ઊભેલા હતા. આવામાં દરેક ટુકડીમાંથી બે-ત્રણ જણા લાકડાની મોટી ટ્રેમાં સ્ટુ, અને ઓટમીલના વાટકાઓ મૂકીને લાવતા હતા, અને આ ઘોંઘાટ અને ધક્કામુક્કીમાં એ ટ્રેને સાચવવાની અને જગ્યા શોધીને ટેબલ ઉપર મૂકવાની.......અરે, પેલો મૂર્ખો, સાંભળતો જ નથી! જો ટ્રેને અથડાયોને? બધું ખાવાનું નીચે! તારા હાથ ખાલી છે, બે ધોળ માર! હા એમ! એ તું, નીચે પડેલું ખાવાનું લેવા માટે રસ્તો ના રોક!
આ ટેબલ ઉપર, એક યુવાને ખાવાનું શરૂ કરતાં પહેલાં ભગવાન ઈસુને પ્રણામ કરતા ક્રૉસ કર્યો. વેનદેરાના (યુક્રેન નેશનાલિસ્ટ અન્ડરગ્રાઉન્ડનો સભ્ય) જૂથનો હોવો જોઈએ, અને હમણાં જ આવેલો હશે. બાકી થોડો સમય અહીંયાં રહો તો ભગવાનને પણ ભૂલી જાવ. અહીં રહેતા બીજા રૂસીઓને તો ક્રૉસ કયા હાથે કરવાનો એ પણ યાદ નહોતું રહ્યું.
મેસનો ઓરડો ઘણો ઠંડો હતો. લગભગ બધા ટોપી પહેરીને ધીરે-ધીરે ખાતા હતા. ઠંડીમાં કાળા પડી ગયેલા કોબીચના ઊકળેલા પત્તાની નીચેથી નાની સડેલી માછલીઓ શોધી-શોધીને ખાતા હતા, અને પછી એના હાડકાં ટેબલ ઉપરજ થૂંકી કાઢતા. હાડકાંનો ઢગલો મોટો થઈ જાય, એટલે તેને નીચે જ પાડી દેવાતા, અને બધા ચાલી-ચાલીને એનો ભૂકો પણ કરી દેતા, પણ જમીન ઉપર સીધા હાડકાના થુંકાય, શિષ્ટાચારનો ભંગ થાય!
ઓરડાની વચ્ચોવચ ટેકાના થાંભલાઓની બે હરોળ હતી. ફ્તીકોફ, શુખવનો સહકેદી, એમાના એકની પાસે બેઠો હતો. એણે શુખવનો નાસ્તો સાચવી રાખ્યો હતો. એમની ટુકડીમાં ફ્તીકોફનું સ્થાન સૌથી નીચું હતું, શુખવથી પણ નીચું. આમ તો બધાના નંબરવાળા કોટ એક સરખાજ હતા, એટલે બહારથી તો બધા સમકક્ષ જણાય, પણ એવું હતું નહીં. ટુકડીના સદસ્યોમાં મોટા પાયે તફાવત અને ભેદભાવ હતા, વિનોસ્કી બીજા કેદીનું ખાવાનું સાચવીને ન જ બેસે. શુખવ પોતે પણ ગમે તે કામ ન કરે, એનાથી નીચી કક્ષાના બીજા કેદીઓ હતા.
શુખવને જોઈને ફ્તીકોફે રાહતનો શ્વાસ લીધો અને જગ્યા આપવા ઊભો થયો.
“બધું ઠંડું પડી ગયું છે. મને એમ કે તું જેલમાં ગયો, હું નાસ્તો પૂરો કરવાનોજ હતો.”
આટલું કહીને એ ત્યાંથી ચાલી ગયો. એ જાણતો હતો કે શુખવ કશું રહેવા નહીં દે, બધું ચાટી-ચાટીને ખાઈ જશે. કશું વધેલું મળવાની શક્યતા ન હતી, એટલે ત્યાં રોકાવાનો કંઈ અર્થ નહતો.
શુખવે બૂટમાંથી ચમચી કાઢી, એમની ઘણી વ્હાલી ચમચી! એમની સાથે એ પણ બધે ફરેલી. ઉસ્ત-ઇશમામાં અલ્યુમિનિયમના તારમાંથી એમણે જાતે ઘડેલી, અને એની ઉપર “ઉસ્ત-ઇશમા ૧૯૪૪” પણ જાતેજ કોતરેલું. ત્યારથી આ ચમચી એમની પાસે જ હતી.
મુંડાવેલા માથા ઉપરથી શુખવે ટોપી કાઢીને બાજુ ઉપર મૂકી. ગમે તેટલી ઠંડી હોય, ખાવા માટે શુખવ ટોપી કાઢીને જ બેસતા. પછી પીરસણ જોવા ઠંડો પડી ગયેલા સ્ટુને ચમચીથી હલાવ્યો, પીરસણ ઠીક-ઠીક હતું. છેક ઉપરથી ન હતું, પણ છેક નીચેથી પણ ન હતું. અને ફ્તીકોફ કોઈનું ખાવાનું સાચવતા-સાચવતા બટાકા વીણી ખાય એમનો હતો.
સ્ટુ ગરમ-ગરમ મળે એટલે સારો લાગે, પણ શુખવનો સ્ટુ તો ઠંડોગાર થઈ ગયો હતો. તો પણ, તે ઉતાવળ કર્યા વગર, રોજની જેમ ધીરે-ધીરે ખાતા હતા. ઉતાવળ કરવાની કોઈ જ જરૂર ન હતી, આગ લાગે તો પણ નહીં! ઊંઘવાના સમય સિવાય, જો કેદીનો પોતાને માટેનો કોઈ સમય ગણાય, તો તે ૧૦ મિનિટ સવારના નાસ્તા માટેનો સમય અને ૫-૫ મિનિટનો બે વખત જમવાનો સમય.
સ્ટુનો સ્વાદ ક્યારેય બદલાતો ન હતો, રોજ એક સરખો સ્ટુ પીરસાતો. શિયાળા માટે જે શાક સંઘરેલું હોય તેનો સ્ટુ બને. ગયા વર્ષે સપ્ટેમ્બરથી જૂન માત્ર ગાજરનો સ્ટુ બનેલો, સાચવવા માટે આથીને રાખેલા ગાજરનો. અને આ વર્ષે, ઠંડીમાં કળી પડી ગયેલી કોબિચનો. લગભગ જૂન સુધીમાં સંઘરેલું શાક વપરાઈ જતું, એટલે એ મહિનામાં ઓટ્સ નાખીને સ્ટુ બનાવતા, સૌથી સારો મહિનો ગણાય. જૂનમાં સ્વાદ અને પોષણ, બંને મળતાં. અને સૌથી ખરાબ? જુલાઈ. જુલાઈમાં તો કૌવચનો (નેટલ) સ્ટુ બનતો, એના ટુકડા કરીને સ્ટુમાં નંખાતા.
નાની માછલીઓના હાડકાં જ રહ્યા હતાં, તેનું માંસ તો બધું ઊકળી-ઊકળીને ઓગળી ગયું હતું. માત્ર પૂંછડી અને માથા ઉપર થોડુઘણું ચોંટી રહ્યું હતું. શુખવે કશું જવા ન દીધું, માંસનો નાનામાં નાનો ટુકડો વીણી-વીણીને ખાધો, અને હાડકાં ઉપરથી નાનામાં નાની માંસની કરચ ચૂસી-ચૂસીને ખાધા પછીજ હાડકાં ટેબલ ઉપર થૂંકી દેતા. તે માછલીના બધાં જ અંગો ખાતા, તેની ચુઈ, તેની પૂંછડી અને છુટ્ટીના પડી ગઈ હોય તો તેની આંખો પણ. બધા એમની ઉપર હસતા, પણ જો માછલીની આંખ છૂટી પડીને વાટકામાં તરતી હોય તો તે શુખવ નહોતા ખાતા, અલબત્ત નહોતા ખાઈ શકતા.
આજે શુખવે થોડી કરકસર કરી. નીકળ્યા પછી એમનું રાશન લેવા એ બરાકમાં પાછા નહોતા ગયા, એટલે એમણે નાસ્તો બ્રેડ વગર જ કર્યો. બ્રેડ તો પછીથી પણ ખવાય, એમાં પેટ પણ વધારે ભરાય, ખાધાનો સંતોષ થાય.
સ્ટુ પત્યો એટલે મગારનો વારો આવ્યો. મગાર રાબ જેવું હતું. ગરમ હોય તોય સ્વાદ વગરનું આ મગાર, ઠંડું પડીને જામી ગયુ હતું. શુખવે ખાવા માટે એના ટુકડા કર્યા. એ માત્ર સ્વાદ વગરનું જ ન હતું, પણ એનાથી પેટ પણ નહોતું ભરાતું. હતું ઘાસ જેવું, પણ દેખાતું હતું ઘઉં જેવું. એમ કહેવાતું હતું કે સિરીયલની જગ્યાએ આ આપવાનું ચીનાઓ પાસેથી શીખ્યા હતા. ઊકળે એટલે એનું વજન વાટકા દીઠ ૩૦૦ ગ્રામ જેવું થઈ જતું. સિરીયલ જેવું કશું હતું નહીં, પણ સિરીયલની જેમ જ આપતા. જે છે એ આ છે, ખાવું હોય તો ખાવ નહીં તો કંઈ નહીં!
શુખવે ચમચી ચાટીને બૂટમાં પછી મૂકી દીધી અને ટોપી પહેરીને દવાખાના તરફ વળ્યા.
હજુ ઘોર અંધારું જ હતું, પણ આકાશના તારા દીવાઓને લીધે દેખાતા ન હતા. બંને સર્ચલાઇટો હજી ચાલુ હતી અને આખી છાવણીને પ્રકાશિત કરતી હતી. પહેલવહેલી જ્યારે આ “ખાસ” (સખ્ત કેદની સજા ભોગવતા રાજકીય ગુનાઓના કેદીઓ માટે ખાસ સ્થપાયેલી છાવણી) છાવણી સ્થપાઈ હતી ત્યારે વીજળી ખોરવાય અને અંધારું થાય ત્યારે સુરક્ષા કર્મચારીઓ યુદ્ધના મેદાનમાં નહીં વપરાયલા ફ્લેર્સ સળગાવીને છાવણીને પ્રકાશિત કરતા, ધોળા, લીલા અને લાલ રંગથી પ્રકાશિત કરતા, જાણે યુદ્ધના ચાલતું હોય. પણ થોડા સમય પછી એ બંધ કરયુ, કદાચ પૈસા બચાવવ માટે.
આમ તો હજુ રેવલી જેટલું જ અંધારું લાગતું હતું, પણ કામ ઉપર જવાનો હુકમ તરતમાં જ થશે એવા સંકેતો હતા, જે અનુભવે જ ઓળખાય. લીમ્પીનો સહાયક (લીમ્પી મેસ ઑર્ડરલી હતો એટલે એ સહાયક રાખી શકતો અને તેને પેટ ભરીને ખવડાવી પણ શકતો) બરાક ૬ના કેદીઓને નાસ્તા માટે બોલાવવા જતો હતો. બરાક ૬માં અશક્ત કેદીઓને રાખતા, અને એમને બહાર કામ કરવા નહોતા મોકલતા. એક ઘરડા, દાઢીવાળા ચિત્રકાર કલચર ઍન્ડ એડ્યુકેશન ડિપાર્ટમેન્ટ તરફ જઈ રહ્યા હતા. તેમને કેદીઓના પોષાકના નંબરો વ્યવસ્થિત કરવા માટે પીંછી અને રંગ જોઈતા હતા. ધ ટારટર ફરી દેખાયા, પરેડ ગ્રાઉન્ડના રસ્તે, લાંબા ડગલા ભરીને ઝડપથી કર્મચરીઓના નિવાસ તરફ જઈ રહ્યા હતા. લોકોની અવર-જવર ઓછી થઈ ગઈ હતી, બધા આ અમૂલ્ય ક્ષણોને, કોઈ હૂંફાળા ખૂણામાં બેસીને મ્હાલી રહ્યા હતા.
ધ ટારટર ના જુવે એટલે શુખવ સિફતથી બરાકની પાછળ જતા રહ્યા. જોઈ જાય તો આવી બને! સચેત રહેવું સારું, ખાસ કરીને તમે એકલા હોવ તો. એકલા હોવ એટલે તમારી તરફ ધ્યાન જલ્દી ખેંચાય. તમને શી ખબર પડે કે ચોકિયાતોને કોઈ કામ સોંપવું છે કે અમસ્તા તમને હેરાન કરવા છે? હમણાંજ, થોડા વખત પહેલાં બરાકમાં આવીને નવા નીતિ-નિયમો નહોતા વાંચી ગયા? ચોકિયાત પાસેથી પસાર થવાનું હોય તો પાંચ ડગલાં પહેલેથી ટોપી કાઢવાની અને પસાર થયા પછી બે ડગલાં ચાલો પછીજ પહેરવાની. અમુક ચોકિયાતોને તો આ નિયમની નહોતી પડી, પણ અમુકને તો મઝા પડી ગઈ હતી, કેટલા બધાને ટોપીને કારણે સજા કરી હતી? ના,ના, સંતાઈ જવું વધારે સારું!
ધ ટારટર પસાર થઈ ગયા, શુખવ ધીરેથી બહાર આવીને દવાખાના તરફ જવા મંડ્યા. ત્યાં તો તેમને યાદ આવ્યું કે બરાક ૭ના પેલા ઊંચા, લાંબા લાટવિયને કહ્યું હતું કે તેની પાસે ઘરે ઉગાડેલું તમાકુ આવ્યું છે. ગઈ કાલેજ એ પાર્સલ એને મળ્યું હતું અને શુખવને જો એ ખરીદવું હોય, તો આજે કામ ઉપર જતાં પહેલાં આવીને લઈ જાય. આ બધી ધમાલમાં શુખવ એ વાત ભૂલી જ ગયા હતા! લાટવિયનનું તમાકુ સારું આવતું હતું, કડક અને ખૂશબુદાર. શુખવ પોતાની જાત પર થોડા અકળાયા, કાલ સુધી તો કદાચ બધું તમાકુ પૂરું થઈ જશે, અને બીજું પાર્સલ તો છેક આવતે મહિને આવશે.
દવાખાનું સામે જ હતું, એટલે શુખવ મૂંઝાયા. શું કરવું? તમાકુ લેવા પાછા જવું, કે પછી દવાખાનામાં જવું? ઘડીક પાછા જવાનો વિચાર કર્યો, પણ આખરે તે દવાખાના તરફ ગયા. પગ નીચે બરફ ક્ચડતા-કચડતા દવાખાનાના બારણા પાસે પહોંચ્યા.
હંમેશની જેમ, દવાખાનું એટલું બધું ચોખ્ખું હતું, કે શુખવને અંદર પગ મૂકતા પણ બીક લાગી! દીવાલો દૂધ જેવી સફેદ હતી અને ફર્નિચર પણ. બધાં બારણાંઓ બંધ હતાં, ડૉક્ટરો હજી ઊઠ્યા નહીં હોય. કોલ્યા દ્વવુશકીન, એક મેડિકલ ઑર્ડરલી, એક નાના, ચોખ્ખા ટેબલ ઉપર સફેદ કપડાં પહેરીને બેઠાં હતા. એ કશું લખી રહ્યાં હતા.
બીજું કોઈ દેખાતું નહતું.
ઉચ્ચ અધિકારી સામે ઊભા હોય, એમ શુખવ ટોપી હાથમાં લઈને ઊભા રહ્યા. આટલાં વર્ષો અહીં કાઢ્યાં હતાં એટલે એમની નજરને એક ટેવ પડી હતી, જ્યાં ના જવાનું હોય ત્યાં પહેલાં પહોંચી જતી! એમણે જોયું કે કોલ્યા કંઈક લખી રહ્યા હતા; લીટીઓને ગોઠવીને લખી રહ્યા હતા. એકની નીચે બીજી લીટી અને દરેક લીટી એક સરખી લાંબી. વળી દરેક લીટીનો પહેલો અક્ષર મોટા અક્ષરે લખેલો. શુખવને ખ્યાલ તો આવીજ ગયો કે કોલ્યા “અધિકૃત” કામ નહોતા કરી રહ્યા. એ કશુંક બીજું જ લખી રહ્યા હતા. ‘જે હશે તે! મારે એમાં શું લેવા-દેવા?’
“એવું છે, નીકોલાઈ સિમિનિચ............... મને.... છેને............મને બહુ ઠીક નથી લાગતું”, શર્મિંદગીથી અચકાતા-અચકાતા શુખવ બોલ્યા, જાણે હક્ક વગરનું કશુંક માંગતા હોય.
કોલ્યા દ્વવુશકીને લખવાનું બંધ કરી શુખવ તરફ જોયું. એમની આંખો મોટી હતી, પણ શાન્ત અને સૌમ્ય હતી. એમણે સફેદ ટોપી અને સફેદ ગાઉન પહેરેલા હતા, જેની ઉપર કોઈ નંબર-પટ્ટી નહોતી લગાડેલી.
“કેમ આટલો મોડો આવ્યો? ગઈકાલે રાતના કેમ ન આવ્યો? તને ખબર તો છે કે સવારના દર્દીઓની તપાસ નથી થતી. અત્યારે શું કરી શકાય? અને આજની યાદી પ્લાનિંગ ડીપાર્ટમેન્ટમાં મોકલી પણ દીધી છે.”
શુખવ તો આ જાણતા જ હતા, અને સાંજે તૈયાર થતી માંદા માણસોની યાદીમાં નામ મુકાવવું કેટલું અઘરું છે, એ પણ જાણતા હતા.
“પણ કોલ્યા, ........ એને આવવા જેવું હતું ....... કાલે રાતે ........ દુખાવાને ...... પણ રાતે દુખાવો નહતો.”
“અને હવે દુખે છે? ક્યાં દુખે છે?”
“કોઈ એક અંગ નથી દુખતું. આખું શરીર કળે છે.”
દ્વવુશકીન જાણતા હતા કે શુખવને અમસ્તા, કંઈ કારણ વગર દવાખાનાના આંટા મારવાની ટેવ ન હતી. એ ખરેખર માંદા હોય તો જ આવે. પણ સવારના, માત્ર બે જણને માંદગી ખાતે રજા આપવાની એમની પાસે સત્તા હતી. અને આજના બે નામ એમણે લખીને એમના ટેબલના લીલા કાચ નીચે મૂકી દીધાં હતાં. અને નીચે લીટી પણ દોરી દીધી હતી.
“એ તારે પહેલાં વિચારવાનું હતું ને? હાજરી પુરાવાના ટાઇમે માંદો છું કરીને અહીં આવી ગયો? લે આ લે.......”
કપડું ઢાંકેલી એક બરણીમાં કપડામાં વચે ચીરો પડીને દવાના મિશ્રણમાં ઘણા બધા થરમૉમીટરો મૂક્યા હતાં, એમાંથી એક થરમૉમીટર કાઢી, અને લૂછીને દ્વવુશકીનએ શુખવને આપ્યું. એમણે એ લઈને તરત બગલમાં મૂક્યું.
શુખવ દીવાલ પાસે મૂકેલા એક બાંકડા ઉપર ઉભડક બેઠેલા હતા; ઉભડક અને બાંકડાના છેડે, બાંકડો ઊથલી પડવાની બીક રહે, એટલા છેડે! એમ જણાતું હતું કે આ જગ્યા એમને માટે અવનવી હતી, અપરિચિત હતી, અને એ કોઈ મોટી આશા લઈને અહીં નહોતા આવ્યા.
દ્વવુશકીનએ લખવાનું ચાલુ રાખ્યું.
દવાખાનું છાવણીના એક વેરાન ખૂણામાં, થોડું અલગ રહે તેવી જગ્યાએ હતું. છાવણીનો કોઈ પણ અવાજ ત્યાં નહોતો પહોંચતો, એટલે સંપૂર્ણ શાંતિ હતી. ઘડિયાળનો અવાજ પણ અહીં નહતો, કારણ? દવાખાનામાં કોઈ ઘડિયાળ જ ન હતી. અને કેદીઓની? એમને તો ઘડિયાળ રાખવાની છૂટ ક્યાં હતી? એમને માટે તો અધિકારીઓજ ઘડિયાળ હતા! દવાખાનાની શાંતિ તો ઉંદર પણ ભંગ નહોતા કરતા, એ માટે બિલાડી હતી. એણે એક પણ ઉંદર રહેવા નહોતો દીધો!
શુખવ માટે આ થોડો જુદો અનુભવ હતો. શાન્ત, સ્વચ્છ ઓરડામાં, ઝળહળતા દીવા નીચે, કશું જ કર્યા વગર પાંચ મિનિટ સુધી બેસી રહેવાનું, એમને માટે અસાધારણ હતું, અજુગતું હતું. તેમણે આજુ-બાજુ નજર નાખી, દીવાલો સાવ કોરી હતી. પોતાના જૅકેટ નું નિરીક્ષણ કરતાં ધ્યાન ગયું કે આગળ, છાતી ઉપરનો નંબર ભુંસાઈ જવા આવ્યો છે. કોઈની નજર પડે અને તે પકડાય એ પહેલાં એને સરખો કરાવી લેવો પડશે. પોતાની દાઢી ઉપર હાથ ફેરવ્યો, ઘણી વધી ગઈ હતી. દસ દિવસ પહેલાં, નાહવાનો વારો હતો, ત્યારે દાઢી કરેલી. પણ તેથી શું? તે એમને ક્યાં નડતી હતી. ત્રણ દિવસ પછી નાહવાનો વારો આવવાનો જ હતો, અને તે વખતે દાઢી પણ થશે. હજામ પાસે લાઇનમાં ઊભા રહીને સમય બગાડવાની શી જરૂર છે? એમણે કોને માટે તૈયાર થવાનું હતું?
એમની નજર દ્વવુશકીનની દૂધ જેવી સફેદ ટોપી ઉપર પડી. અને એમને લોવાત નદી પાસેની ફીલ્ડ હૉસ્પિટલ યાદ આવી. એમનું જડબું તૂટેલું ત્યારે એમને ત્યાં લઈ ગયા હતા, અને એમણે કેવી મૂર્ખામી કરી હતી? ફરી લડાઈના મેદાનમાં જવા માટે તૈયાર થઈ ગયા હતા. બાકી પાંચ દિવસ તો એ નિંરાતે આરામ કરી શક્યા હોત.
અને હવે, હવે તો એ બે-ત્રણ અઠવાડિયાં માટે માંદા પડવાના સપનાં જોઈ રહ્યા હતા. પ્રાણઘાતક માંદગી તો નહીં જ, અને ઑપરેશન કરવું પડે એવી પણ નહીં. ત્રણ અઠવાડિયાં દવાખાનાના ખાટલા પર સૂઈ રહેવું પડે એવી માંદગી; સ્વાદિષ્ટ અને પૌષ્ટિક સૂપ મળે એવી માંદગી.
પણ હવે તો એ સપનું પૂરું થવાની શક્યતા ક્યાં હતી? આ દવાખાનામાં હમણાં જ એક નવા ડૉક્ટર આવ્યા હતા, સ્ટેપાન ગ્રીગોરીચ. અને એ પોતે તો શાંતિથી નહોતા જ બેસતા પણ બીજાને પણ બેસવા નહોતા દેતા, દર્દીઓને પણ નહીં. જે દર્દીઓ સહેજ પણ ઊભા થઈ શકતા તેમને હૉસ્પિટલમાંજ કંઈ ને કંઈ કામ સોંપી દેતા, વાડ સરખી કરવાની, રસ્તા બનાવવાના, ક્યારાઓમાં માટી સરખી કરવાની અને શિયાળામાં તો રસ્તા ઉપરથી બરફ હડસેલીને એક બાજુ કરવાનો. એમનું માનવું એવું હતું કે કામ એ દરેક દર્દની એક રામબાણ દવા છે!
ઘોડાને પણ તેના ગજા ઉપરનું કામ કરાવો તો એ મરી જાય. પણ ગ્રીગોરીચને આ વાત સમજવાની તૈયારી જ ન હતી. એમને મજૂરી કરવાનો વારો આવ્યો હોત તો એ આ વાત સમજત અને એમના વિચારો બદલત.
દ્વવુશકીનનું લખવાનું ચાલુ હતું. શુખવેધાર્યું હતું તેમ, એ કોઈ વહીવટી કામ નહતું. અને શુખવને સમજણ પડે એવું પણ ન હતું. દ્વવુશકીન એમણે લખેલી કવિતાની સાફ નકલ લખી રહ્યા હતા. ગઈ કાલે રાત્રે બેસીને એમણે એમની કવિતામાં છેલ્લા સુધારા-વધારા કર્યા હતા અને આજે એને પેલા નવા ડૉક્ટર, સ્ટેપાન ગ્રીગોરીચને, બતાવવાની હતી.
આવું તો આવી છાવણીઓમાંજ બને: સ્ટેપાન ગ્રીગોરીચએ દ્વવુશકીનને “મેડિકલ ઑર્ડરલી” બનાવ્યા હતા, દ્વવુશકીનને, જે સાહિત્યના વિદ્યાર્થી હતા! જયારે એમની ધરપકડ થઈ હતી, ત્યારે તે વિશ્વવિદ્યાલયના બીજા વરસમાં સાહિત્યનો અભ્યાસ કરી રહ્યા હતા. દર્દીઓના ભોગે ગ્રીગોરીચ એમને ઇન્જેક્શન અને ઇન્ટ્રાવિનસ ઇન્જેક્શન સહિતનું બધું શિખવાડી રહ્યા હતા. બિચારા દર્દીઓ! એમને શી ખબર પડે કે દ્વવુશકીન ચિકિત્સા વિજ્ઞાનના નહીં પણ સાહિત્યના વિદ્યાર્થી હતા! આવું અનૈતિક અને અપ્રામાણિક વર્તન બીજે ક્યાં જોવા મળે? અને એ જ ડૉક્ટર એમને લખવાને માટે પણ પ્રોત્સાહિત કરી રહ્યા હતા. આઝાદ નાગરિક તરીકે તો એ નહોતા લખી શક્યા, હવે કેદી તરીકે લખવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા હતા.
હિમાચ્છાદિત, બેવડા કાચ વાળી બારીઓમાંથી હાજરી પુરાવા માટેનો ઘંટ માંડ સંભળાયો. શુખવ નિસાસો નખીને ઊભા થયા. એમને તાવ જેવું તો લાગતું હતું, પણ કામે તો જવું પડશે, એ સ્પષ્ટ હતું.
દ્વવુશકીનએ થરમૉમીટર લઈને જોયું,
“હમમમમ.......૩૭.૨.......આ બાજુ પણ નહીં અને પેલી બાજુ પણ નહીં, વચ્ચે અટક્યો છે. ૩૮ હોત તો સમજાત. આમાં મારાથી કંઈ નહીં થાય. તારે કામ પર ન જવું હોય તો એ તારી જવાબદારી. ડૉક્ટરની રાહ જોઈને બેસવું હોય તો બેસ, પણ એ જોખમ તારે માથે. ડૉક્ટર તને જોશે અને એમને લાગશે કે તને તકલીફ છે, તો તને રજા મળશે, બાકી નહીં. અને જો રજા ન મળી, તો માંદગીનો ઢોંગ કરવા માટે તારું આવી બનશે. તારી જગ્યાએ હું હોઉં તો હું રાહ ન જોઉં, કામ પર જઉં.”
શુખવ કશું બોલ્યા તો નહીં જ, માથું પણ ન ધુણાવ્યું, અને ટોપી પહેરીને ચાલવા મંડ્યા.
અંદર, ગરમાવામાં રહેતા માણસને બહારની, હાડ થીજવતી ઠંડીની શી ખબર પડે?
બહાર કડકડતી ઠંડી હતી. હજી ઠંડીની કળ વળે એ પહેલાં તો ધુમ્મસે શુખવને ઘેરી લીધું, મેલું, કાળું ધુમ્મસ….. અને શુખવને ઉધરસ ચઢી. બહારનું તાપમાન -૨૭ ડિગ્રી અને શુખવનું +૩૭, એટલે પછી શું થાય?
શુખવ ઝડપથી બરાક તરફ ગયા. પરેડ ગ્રાઉન્ડ હજી ખાલી હતું, છાવણી પણ વસ્તી વિનાની લગતી હતી; બધાજ, કેદીઓ અને ચોકિયાતો, આ ઝડપથી સરકતી નવરાશની ક્ષણો માણી રહ્યા હતા, એ અમૂલ્ય ક્ષણો, જે તમને ક્ષણિક એ ભ્રમમાં રાખે કે આજે કામ પર જવા માટેનો હુકમ થવાનો નથી. અત્યારે પહેરેદારો હૂંફાળા ઓરડામાં બેસી, એમની બંદૂક ઉપર માથું ટેકીને ઝોકા ખાતા હશે. એમને પણ કંઈ દૂધ-કેળાં નહોતાં, આ ઠંડીમાં ઊંચા બુરજ ઉપર બેસી રહેવાનું કંઈ સહેલું ન હતું. મુખ્ય દ્વારના ચોકિયાતો સ્ટવમાં કોલસા નાખતા હશે. અને છાવણીના ચોકિયાતો કેદીઓની તપાસ માટે જતા પહેલાં એમના ઓરડામાં બેસીને એક છેલ્લી સિગારેટ ફૂંકી રહ્યા હશે. અને કેદીઓ, એ તો આ હિમ જેવી ઠંડીમાં જવા માટે શક્ય એટલી તૈયારી કરીને બેઠા હશે. ફાટેલા તો ફાટેલા, પણ શક્ય એટલાં કપડાં પહેરી લીધાં હશે, કમરે દોરડું બાંધ્યું હશે, એકલી આંખો ખુલ્લી રહે એમ મોઢાં ઉપર પણ ચીંથરા વિંટાળ્યાં હશે અને બૂટ પહેરીને પોતપોતાના પાટિયા ઉપર આંખો મીંચીને સૂતા હશે, નિશ્ચિંત અને નફિકરા, ફોરમૅનની બુમ પડે કે તરત ઊભા થવાની તૈયારી સાથે પથારીમાં પડ્યા હશે.
ટુકડી ૧૦૪ સહિત બરાક ૯ ના બધાજ ઝોકા ખાતા હતા. માત્ર બે જણ બેઠા હતા, ડેપ્યુટી ફોરમૅન, પાવલો, અને અલયોશ્ક, ધ બેપ્ટીસ્ટ, શુખવનો સાફ-સ્વચ્છ પડોશી. પાવલો કઈંક ગણતરી કરી રહ્યા હતા અને અલયોશ્ક, એમનો ચોપડો વાંચી રહ્યા હતા. (એ ચોપડામાં એમણે લાગભગ અડધું ‘ધ ન્યુ ટેસ્ટામેન્ટ’ લખેલું હતું.) શુખવ અવાજ કર્યા વગર અંદર આવ્યા અને ઝડપથી ડેપ્યુટી ફોરમૅન પાસે પહોંચયા.
પાવલોએ ઉપર જોયું. “ઓહો, આવી ગયો? કાળકોટડીમાં નથી પુરાયો, ઇવાન દિનીશવીચ? તું બરાબર છે?” (ગમે તે હોય, પશ્ચિમ ઉકરેનનાં લોકો વિવક ના ભૂલે. અહીંયાં, છાવણીમાં પણ નહીં.)
એમણે શુખવને એના ભાગની બ્રેડ આપી. બ્રેડ ઉપર ખાંડની નાની ઢગલી હતી.
શુખવને ઘણીજ ઉતાવળ હતી, તોય એમણે પાવલોનો વ્યવસ્થિત આભાર માન્યો. (ડેપ્યુટી ફોરમૅન પણ એક ઉચ્ચ અધિકારી જ હતા, અને શુખવ માટે એમનું મહત્ત્વ છાવણીના કમાન્ડન્ટ કરતાં વધારે હતું.) ગમે તેટલી ઉતાવળ હોય, પણ બ્રેડ ઉપર મુકેલી ખાંડ તો ચાટીજ લેવાય ને? પથારી સરખી કરવા માટે ઉપર ચડતા-ચડતા શુખવે ખાંડની ઢગલીને ચૂસીને મોઢાંમાં લીધી, અને ધીરે-ધીરે એને ઓગાળવા માંડ્યા. પછી બ્રેડને હાથમાં લઈ એનુ વજન જોવા માંડ્યા, પાંચસો પચાસ ગ્રામની હશે કે નહીં? દરેક કેદીને પાંચસો પચાસ ગ્રામની બ્રેડનું રાશન આપવાનો કાયદો તો હતો, પણ બધા જાણતા હતા કે બરાબર, વજન પ્રમાણે, બ્રેડ કાપીને આપે તે માણસ ત્યાં લાંબું ટકે નહીં. એટલે ઓછું વજન તો હોયજ, સવાલ એટલોજ કે આજે કેટલું ઓછું છે. શુખવે જુદી-જુદી જેલોમાં અને છાવણીઓમાં, હજારો વાર, આજ રીતે બ્રેડને હાથમાં લઈ, અને એના વજનનો અંદાજ કાઢેલો. અને દરેક વખતે એ આશા રાખતા કે કદાચ----કદાચ આજે બ્રેડનું વજન ઓછું નહીં હોય, એ પૂરેપૂરી પાંચસો પચાસ ગ્રામની હશે. અને દર વખતે એમની આશા નિરાશામાં બદલાતી. જોકે એમને બ્રેડને ત્રાજવામાં તોલવાની તક ક્યારે મળી ન હતી, અને મળી હોત તો પણ શુખવનો સ્વભાવ પોતાના હક્ક માટે લડત આપે તેવો ન હતો, એ સ્વભાવે ઘણાં વિનમ્ર અને શાંતિપ્રિય હતા.
વીસેક ગ્રામ ઓછી છે, એમ નક્કી કરી અને શુખવે બ્રેડના બે ટુકડા કર્યા. એક અડધો ટુકડો એમણે એમના જર્કીનના ખીસામાં મૂક્યો. આમ તો કેદીઓના જર્કીન ખિસ્સા વગરના બનતાં, પણ શુખવે જર્કીનમાં, બહારથી ના દેખાય એમ અંદરની બાજુ, એક ખિસ્સું સીવી દીધેલું. એમાં એમણે બ્રેડનો ટુકડો મૂકી દીધો. સવારના નાસ્તામાં બચાવેલો બીજો ટુકડો એમણે ખાવાનો વિચાર કર્યો, પણ તરત જ એ વિચાર માંડી વળ્યો. ઉતાવળે, ડૂચા મારીને ખાવાનું સાવ નક્કામું ગણાય. એનાથી પેટ ના ભરાય, એટલે એ ખોરાકનો કંઈ અર્થ ના રહે, ખાધેલું વ્યર્થ જાય. એમના ખાનામાં બ્રેડ મૂકવાનો વિચાર કર્યો, ત્યાં યાદ આવ્યું કે હમણાં જ બરાકના ચોકીદારો બે વાર ચોરી માટે પકડાયા હતા, બરાક તો સહેજે સલામત ના ગણાય. ઇવાન દિનીશવીચએ બ્રેડને હાથમાં રાખીને એમના બૂટ કાઢ્યા, મોજાંની જગ્યાએ પગ ઉપર વીંટાળેલા ચીંથરાં અને એમાં સંતાડેલી ચમચી, બૂટમાં એમજ અકબંધ રહે એવી કુશળતાપુર્વક એમણે એમના બૂટ કાઢ્યા, અને ઉઘાડા પગે એમના પાટિયા ઉપર ચડી ગયા. ગાદલામાં એક નાનો ચીરો હતો, તેને પહોળો કર્યો અને લાકડાનો વહેર ખસેડી અને એમાં બ્રેડનો ટુકડો સંતાડી દીધો. પછી વહેરને સરખો કર્યો, અને ટોપીની ‘મ્યાન’માં સંતાડેલી સોય અને દોરો કાઢી ગાદલું સીવવા માંડ્યા. થોડાં વખત પહેલાં તપાસ દરમિયાન ટોપીમાં મૂકેલી સોય ચોકિયાતને વાગી ગઈ હતી, અને તેમણે ચિઢાઈને શુખવને સખત માર્યા હતા. ત્યારથી શુખવ તપાસ દરમિયાન સોયના વાગે એટલે ટોપીમાં, છેક અંદર સંતાડીને રાખતા. આ દરમિયાન મોઢાંમાં રાખેલી ખાંડ પૂરેપૂરી ઓગળી ગઈ. એમની આંગળીઓ ચપળતાથી ગાદલાને સીવતી હતી. ઝડપનું ઘણું મહત્ત્વ હતું, ગમે ત્યારે ચોકીદારોની બૂમ પડશે અને દોડવું પડશે! ઉદ્રાવો તો એની ચરમ સીમાએ હતો — તરત બુમ પડશે તો શું થશે! જલ્દી કરો! જલ્દી સીવો! શુખવ ઘણી ઝડપથી સીવી રહ્યા હતા, એમની આંગળીઓ જાણે સીવતી ન હતી, ઊડતી હતી! અને આંગળીઓ કરતાં પણ વધારે ઝડપથી એમનું મગજ દોડી રહ્યું હતું, આગળ શું કરવાનું છે અને એની તૈયારી કેવી રીતે કરવી, એ જ વિચારો એમના મગજમાં ચાલી રહ્યા હતા.
ધ બેપ્ટીસ્ટ બાઇબલ વાંચી રહ્યા હતા, બહુ જોરથી તો નહીં, પણ સાવ ધીમેથી પણ નહીં, આછું-આછું સંભળાય એવું. કદાચ શુખવને એમના ધર્મનો લાભ લેવા પ્રોત્સાહિત કરતા હતા. (એ બેપ્ટીસ્ટ પંથના હિમાયતી હતા, અને એ પંથમાં ધર્મ-પ્રચારનું મહત્ત્વ ખરું.)
“તમારા દુઃખનું કારણ ખૂન, ચોરી, કે બીજો કોઈ અપરાધ ના હોવો જોઈએ. એમાંનું કંઈ ના હોય તોય તમને દુઃખ પડે, તો ઈસાઈ તરીકે, લજ્જિત થયા વગર, એ દુઃખને સ્વીકારી અને ભગવાન ઈસુની મહત્તા વધારવી જોઈએ.” (૧ પીટર ૪)
અલયોશ્ક હોશિયાર હતા. તેમણે બરાકની દીવાલ કોતરીને નોટબુક સંતાડવા એક બાકોરું બનાવ્યુ હતું. એ બાકોરામાં એમની નોટબુક એવી રીતે સંતાડતા કે આજ સુધી એ ચોકિયાતોની નજરે નહોતી ચઢી!
શુખવે ઝડપથી પોતાનો કોટ પથારીના છેડે લટકાવી દીધો. પછી તેમણે હાથના મોજાં, પગ ઉપર વીંટાળવાના વધારાના કટકા, એક દોરડું અને બન્ને છેડે પટ્ટીઓ મારેલું એક કપડું, એટલું એમના ગાદલા નીચેથી ખેંચીને કાઢ્યું. ગાદલામાં વહેરના ગઠ્ઠા સરખા કરી, એની ઉપર કામળો પાથરી એને ચારેબાજુથી ગાદલા નીચે વ્યવસ્થિત દબાવી દીધો. ઓશીકું સરખું મૂકીને ઉઘાડા પગે નીચે ઊતરી ગયા. બૂટ પહેરતા પહેલાં પગ ઉપર વધારાના ગરમ કાપડના ટુકડાઓ વીંટાળ્યા, નીચે જરા સારા ટુકડા, અને એની ઉપર જુના ફાટેલા ચીંથરા.
તે બૂટ પહેરવાની તૈયારી કરી રહ્યા હતા, ત્યાં ફોરમૅનની બૂમ પડી, “૧૦૪, બધા બહાર!”
એમની ટુકડીના ફોરમૅનની બૂમ પડે એટલે બધા જ કેદીઓ તાબડતોબ ઊભા થઈ ને ચાલવા માંડે. તે જાણતા હતા કે એમના ફોરમૅન છેક છેલ્લી ઘડીએજ એમને બહાર જવાનો આદેશ આપશે. ઓગણીસ વરસથી તેઓ આવી છાવણીઓમાં રહેતા હતા અને આ ઓગણીસ વર્ષોમાં ક્યારેય એમણે એમના આધીન કેદીઓને જરૂર કરતાં વહેલા બહાર નહોતા ધકેલ્યા! એટલે જ્યારે ફોરમૅન કહે, બધા બહાર, એટલે બધા, ઊંઘતા, જાગતા, બગાસા ખાતા, બારણાં તરફ ચાલવા માંડે.
શુખવના સહકેદીઓ એક-એક કરીને પરસાળમાં થઈ, મુખ્ય દ્વાર તરફ જવા માંડ્યા. કશું બોલ્યા વગર, ચુપચાપ, ભારે પગલાં ભરતા, બધા બરાકમાંથી બહાર જતા હતા. ટુકડી ૨૦ના ફોરમૅને ત્યુરીનનું અનુકરણ કર્યું અને એની ટુકડીને બહાર જવાનો આદેશ આપ્યો. પગ ઉપર વીંટાળેલા કપડાના બે-બે થર ઉપર શુખવે બૂટ ચઢાવ્યા. પછી એમના જર્કીન ઉપર કોટ પહેર્યો અને કમરે દોરડું બાંધી દીધું. (આ ‘ખાસ’ છાવણીમાં તમને લવાય ત્યારે જો તમે ચામડાનો પટ્ટો પહેર્યો હોય, તો એ આવતાવેંત જપ્ત કરી લેવાતો.)
શુખવ તૈયાર થઈ અને બારણા પાસે પહોંચ્યા, ત્યાં સુધીમાં તો લગભગ બધા બહાર નીકળી ગયા હતા. શુખવને બધાની નંબર વાળી પીઠ બારણામાંથી બહાર જતી દેખાતી હતી. જેની પાસે જેટલા કપડાં હતાં તે બધાં જ પહેરી લીધેલાં, એટલે કદાવર પણ લગતા હતા. અક્ષરેય બોલ્યા વગર, એકની પાછળ એક ચાલતા હતા. કોઈને આગળ જવાની ઉતાવળ ન હતી. ઢસડાતા પગ નીચે બરફ કચરાતો હતો, એ ભચડ-ભચડ અવાજ શિવાય બીજો કોઈ અવાજ નહતો.
હજુ અંધારું હતું, પણ પૂર્વ દિશામાં ધીરે-ધીરે લાલાશ પડતો પ્રકાશ પ્રસરી રહ્યો હતો, સાથે-સાથે, એજ દિશામાંથી ઠંડો પવન પણ આવી રહ્યો હતો.
અંધારું, કડકડતી ઠંડી અને ભૂખ્યું પેટ, આ બધા સાથે હાજરી પુરાવવા જવાનું, અને ત્યાર પછી આખ્ખા દિવસની મજૂરી તો માથા ઉપર હોય જ! આનાથી વધારે નિરાશાજનક પરિસ્થિતિ શું હોઈ શકે? બોલવાનું મન ક્યાંથી થાય? એક-બીજા સાથે વાત કરવાનું મન ક્યાંથી થાય?
એક ઊતરતા દરજ્જાનો હોદ્દેદાર કામ ફાળવવા માટે પરેડ ગ્રાઉન્ડમાં આંટા મારતો હતો. તે બોલ્યો, “ચાલ, ચાલ ત્યુરીન. પાછો મોડો પડ્યો? અમારે તારે માટે કેટલી રાહ જોવાની? વિરોધ નોંધાવા કામ ધીમું કરવાનું છે કે શું?”
ત્યુરીનની જગ્યાએ શુખવ હોત તો એ કદાચ ડરી જાત, ભયભીત થાત. પણ ત્યુરીન--ત્યુરીને તો એની સામે જોયું પણ નહીં અને ચુપચાપ ચાલતા રહ્યા, અને એની પાછળ આખ્ખી ટુકડી.....ભચડ ભચડ ભચડ ભચડ.
ત્યુરીને અધિકારીઓને સૉલ્ટ પોર્ક આપ્યું હોય તેમ લાગ્યું. ટુકડી ૧૦૪ની જગ્યા નહોતી બદલાઈ, એટલે કોઈ બીજી ગરીબ, નાસમજ ટુકડી શુસ્કરદોખની વસાહત બનાવવાના કામ માટે ધકેલાઈ હશે. બિચારા! પારો તો શૂન્યથી ૧૭ ડિગ્રી નીચે હતો જ, ઉપરથી આ ઠંડો પવન! કોઈ પ્રકારના મકાન કે બાંધકામ વગર ના, એ બરફના ખુલ્લા મેદાનમાં, ઠંડી સામે રક્ષણ મળવાનું અશક્ય હતું. અને તાપણું થાય એવું પણ કશું મળવાની સંભાવના ન હતી.
ફોરમૅનને સૉલ્ટ પોર્કની ઘણી જરૂર પડે. કામ કઢાવવા પ્લાનિંગ ડીપાર્ટમેન્ટમાં તો આપવું જ પડે, અને પોતાને ખાવા માટે પણ થોડું જોઈએ. આમ તો, આટલાં વર્ષોમાં, ત્યુરીનના નામનું પાર્સલ ક્યારેય નહોતું આવ્યું, તોય એમને સૉલ્ટ પોર્કની અછત નહોતી વર્તાતી. એમની ટુકડીમાં જેવું કોઈને પાર્સલ મળે કે તરત ત્યુરીનને ભેટ આપવા પહોંચી જાય.
બાકી અહીં ટકી રહેવું અઘરું પડે.
ત્યાં ઊભેલા કામ ફાળવનાર હોદ્દેદારે યાદિ મૂકેલા પાટિયા ઉપર નજર નાખતા કહ્યું, “એક જણની માંદગીની રજા છે, ત્યુરીન. ૨૩ હાજર છે?”
માથું ધુણાવીને ત્યુરીન બોલ્યા, “હા, ૨૩ છે.”
કોણ ગેરહાજર હતું? પંતલીએફ ત્યાં ન હતો! પણ એ માંદા તો ન હતો!
ટુકડીમાં સળવળાટ થઈ, પંતલીએફ! એ નાલાયક! આજે પાછો નથી આવ્યો! એ ક્યાં માંદો છે? આ કામ છાવણીના સુરક્ષા કર્મચારીઓનું જ! હવે એને બોલાવશે અને કોણ શું કરે છે, શું બોલે છે, બધી પૂછપરછ કરશે. અને પંતલીએફ, એ તો બધાની ચાડી ખાશે જ ને? બે-ત્રણ કલાક પૂછપરછ કરે તોય કોણ જોવાનું હતું, કોણ સાંભળવાનું હતું?
અને એ લોકોએ પંતલીએફને દવાખાનામાં રાખવાની ગોઠવણ તબીબી અધિકારીઓ સાથે મળીને કરીજ લીધી હશે.
બધાના કાળા કોટને લીધે પરેડ ગ્રાઉન્ડ કાળા રંગથી છવાઈ ગયું હતું. અને આ કાળા કોટવાળો જનસમુદાય એક-બીજાને હડસેલતા-હડસેલતા છાવણીના પ્રવેશદ્વાર તરફ ધીરે ધીરે જઈ રહ્યો હતો. તે એમનું તપાસ નાકું પણ હતું. આ ભીડ સાથે શુખવ પણ આગળ વધતા હતા ત્યાં એમને યાદ આવ્યું કે તેમના જર્કીન ઉપર લખેલો એમનો નંબર ઝાંખો થવા મંડ્યો છે, અને એને સરખો કરાવવાનો છે. ભીડમાંથી રસ્તો કાઢી, એ ટોળાની બહાર આવ્યા અને બાજુમાં બેઠેલા ચિત્રકાર પાસે પહોંચ્યા. ત્યાં બે-ત્રણ જણા પોતાનો વારો આવવાની રાહ જોઈને ઊભા હતા. શુખવ એમની પાસે જઈને ઊભા રહ્યા. આ નંબરની મોટી ઉપાધિ હતી! દૂરથી ચોકિયાતો વાંચી શકે એટલો સ્પષ્ટ હોવો જોઈએ, એને બિલકુલ ઝાંખો નહીં થવા દેવાનો. તમે જો સમયસર એને સરખો ના કરાવ્યો, અને ચોકિયાતની નજર પડી, તો તમે સીધા કાળકોટડીમાં!
આ છાવણીમાં ત્રણ ચિત્રકારો હતા. અધિકારીઓ માટે એ મફતમાં ચિત્રો બનાવતા, બાકી હાજરી પૂરવાના સમયે તે આવીને કેદીઓના ઝાંખા થઈ ગયેલા નંબરો સરખા ચીતરી આપતા. ત્રણેએ વારા બાંધેલા હતા, આજે સફેદ દાઢી વાળા એક વયોવૃદ્ધનો વારો હતો. તમારી ટોપી ઉપર નંબર ચીતરતા એમની પીંછી એવી ફરે જાણે આશીર્વાદ આપતા હોય. એમણે હાથમાં ગૂંથેલા, પણ પાતળા મોજાં પહેરેલાં હતાં. એટલે થોડી થોડી વારે એમના હાથ થીજી જતા, ત્યારે એ ફૂંક મારી, હાથને થોડા ગરમ કરી ફરી ચીતરવા માંડતા. આમ એ માંડ-માંડ નંબરો ચીતરી રહ્યા હતા.
શુખવનો વારો આવ્યો. એમનો નંબર, એસ-૮૫૪, પાછો વ્યવસ્થિત દેખાતો થયો. આગળ એમની તપાસ થવાની જ હતી, એટલે કોટ ખુલ્લો રાખી, દોરડાનો પટ્ટો હાથમાં લઈને પોતાની ટુકડીમાં જોડાઈ ગયા. ત્યાં એમની નજર એમના સહકેદી, સેઝેર, ઉપર પડી, તે સિગારેટ પી રહ્યા હતા, સિગારેટ, રોજની જેમ પાઇપ નહીં. શુખવના મનમાં થોડી આશા જાગી, કદાચ......કદાચ આજે એક-બે કશ એમના નસીબમાં હોય! તે સેઝેરની પાસે જઈને ઊભા રહ્યા. સીધેસીધું પૂછવાની વાત તો દૂર, શુખવ તો એમની સામે જોતા પણ ન હતા. એ થોડું આડું જોઈને સેઝેર પાસે ઊભા હતા. સેઝેરમાં કે એમની સિગારેટમાં જાણે કોઈ રસ ના હોય, એમ શુખવ ઊભા હતા. પણ દરેક કશ સાથે નાની થતી સિગારેટ ઉપર એમનું પૂરેપૂરું ધ્યાન હતું.
ત્યાં તો પેલો ગીધડો, ફ્તીકોફ, સેઝેરની સામેજ આવીને ઊભો રહ્યો અને એના મોઢાં સામે ભૂખી આંખે ટગરટગર જોવા લાગ્યો.
સેઝેર પોતાના વિચારોમાં ખોવાયેલા હતા, અને વચ્ચે-વચ્ચે સિગારેટનો કશ લેતા હતા. શુખવને એક કશ લેવાની તીવ્ર ઇચ્છા જ ન હતી, એની થોડી જરૂરિયાત પણ હતી, કારણ કે શુખવે બધું જ તમાકુ વાપરી નાખ્યું હતું, એમની પાસે સહેજે તમાકુ વધ્યું ન હતું. અને હવે તો સાંજ પહેલાં તમાકુ મળે એવી શક્યતા પણ ન હતી. એટલે આ ક્ષણે નાનું થતું એ સિગારેટનું ઠૂંઠું એમને માટે ઘણું જ અગત્યનું હતું, એમની મુક્તિ કરતાં પણ વધારે અગત્યનું! પણ એ ફ્તીકોફ જેવાં નિર્લજ્જ ન હતા, એ કોઈના મોઢાં સામે ટગરટગર જોઈ રહે એવા ન હતા.
સેઝેર ગ્રીક હતા, જ્યુ હતા કે પછી જીપ્સી, કંઈ ખબર નહોતી પડતી, કદાચ દરેકનો થોડો-થોડો અંશ એમનામાં હતો. ઉંમરમાં થોડા નાના હતા, અને ફિલ્મો બનાવતા હતા. પણ એમની પહેલી ફિલ્મ પૂરી થાય એ પહેલાં તો એમની ધરપકડ થઈ હતી. એમને મૂછો હતી, કાળી, મોટી અને ભરાવદાર મૂછો. એમની ધરપકડ થઈ ત્યારે મૂછો સાથે જ એમનો ફોટો પાડવામાં આવ્યો હતો, એટલે છાવણીમાં એમની મૂછોને કોઈ અડ્યું નહીં, એને એમની એમજ રહેવા દીધી.
ફ્તીકોફના મોઢાં ઉપર લાલચ અને વાસના છવાયાં હતાં, એમનાથી રહેવાયું નહીં, આજીજી કરતાં તે બોલ્યા, “સેઝેર મર્કોવીચ, એક કશ તો અમને આપો!”
સેઝેર આંખ ઊંચી કરીને ફ્તીકોફ સામે જોયું. આજ વસ્તુ રોકવા માટે એમણે પાઇપ પીવાનું શરૂ કર્યું હતું. એમને તમાકુની નહોતી પડી, પણ એમને ધૂમ્રપાન કરતાં-કરતાં વિચારવાની ટેવ હતી. અને આવું થાય એટલે એમના વિચારોની કડી તૂટી જતી જેની સામે એમને વાંધો હતો. સિગારેટ સળગાવતાં જ સંખ્યાબંધ આંખોમાં એના ઠૂંઠા માટેની લાચાર વિનંતી એમને દેખાતી.
સેઝેરે સિગારેટનું સળગતું ઠૂંઠું હોલ્ડરમાંથી કાઢતા શુખવ તરફ જોયું અને બોલ્યા, “લે, ઇવાન દિનીશવીચ!”
આમ તો શુખવ આની જ રાહ જોઈ રહ્યા હતા. તરત જ હાથ લંબાવ્યો, સાવચેતી માટે નીચે બીજો હાથ રાખ્યો, અને ઉત્સાહપૂર્વક એ સિગારેટના ઠૂંઠાને ઝીલી લીધું. સેઝેરે એમનું સિગારેટ હોલ્ડર ના આપ્યું એનો એમને સહેજે રંજ નહોતો. બધાના મોઢાં સરખા ના હોય, કોઈના ચોખ્ખા હોય તો કોઈના ના હોય. આમ પણ એમને એ સળગતું ઠૂંઠું પકડવામાં કઈ વાંધો ન હતો, એમની શીંગડા જેવી કઠણ અને કડક આંગળીઓને કશું થવાનું નહતું, સળગતા ઠૂંઠાથી એ દાઝી નહોતા જવાના. મોટી વાત તો એ હતી કે પેલા ફ્તીકોફનું પત્તું કપાઈ ગયું હતું અને એ પોતે સિગારેટના કશ લઈ રહ્યા હતા. હોઠ થોડા દઝાતા હતા પણ, હાશ, કેવું સારું લાગ્યું! એમના શરીરમા જાણે જાન ફૂંકાઈ, માથાથી માંડીને પગ સુધી તમાકુની અસર થવા માંડી.
શુખવે આ આનંદની ક્ષણો માણી ના માણી ત્યાં તો બૂમ પડી, “બધાં કપડાં કઢાવે છે, ગંજી પણ.”
આવું હતું કેદીઓનું જીવન. સહેજ શાંતિ કરીને બેસો ત્યાં કંઈ નવું આવીને ઊભું રહે! શુખવ તો હવે એનાથી ટેવાઈ ગયા હતા. તમે કંઈ વાંકમાં ના આવો એજ સાચવવાનું.
પણ બધાં જ કપડાં કેમ? છાવણીના કમાન્ડન્ટે જ આ આદેશ આપેલો. પણ કેમ? ના,ના કંઈ ગડબડ લાગે છે.
તપાસ માટે ટુકડી ૧૦૪ની આગળ બે ટુકડીઓ હતી, એટલે એમને બધું દેખાતું હતું. ડિસિપ્લિનરી ઑફિસર, લેફ્ટનન્ટ વોલ્ગવય મુખ્ય કાર્યાલયમાંથી બહાર આવ્યા અને ચોકિયાતોને ઘાંટા પાડવા માંડ્યા. અત્યાર સુધી અધકચરી તપાસ ચાલી રહી હતી, પણ વોલ્ગવયની હાજરીને લીધે ચોકીદારો ગાંડાની જેમ કેદીઓ ઉપર તૂટી પડ્યા. મુખ્ય પહેરેગીરની બૂમોએ “બટન ખોલો, શર્ટ ખોલો”,કેદીઓને થોડા ભયભીત કરી દીધા.
વોલ્ગવયની દેહશત માત્ર કેદીઓમાંજ નહીં, ચોકીદારોમાં પણ હતી. કેહવાતું હતું કે એમની ધાક તો છાવણીના કમાન્ડન્ટને પણ હતી! ભગવાને એ હરામખોરને એના વરુ જેવા દેખાવને શોભે એવું નામ પણ આપ્યું હતું. (રૂસી ભાષામાં વોલ્કનો અર્થ વરુ થાય) એ દેખાવે તો વરુ જેવા હતા જ, ઊંચા, શ્યામ, ઉપસેલી ભમરવાળા અને તેજ, પણ સ્વભાવે પણ એવા જ હતા. એમની નજરથી બચવું લગભગ અશક્ય હતું. ગમે ત્યારે, ગમે ત્યાંથી એમની અણધારી રાડ પડે, “ત્યાં શું ચાલી રહ્યું છે?” પહેલાં તો એમના હાથમાં હંમેશાં ચાબુક રહેતી, લાંબી, જાડી, ગૂંથેલી ચાબુક. કહેવાતું હતું કે છાવણીની જેલમાં એ ચાબુકનો ભરપૂર ઉપયોગ થતો. જેલની બહાર પણ એનો પૂરેપૂરો ઉપયોગ થતો. બરાકની સાંજની તપાસ વખતે જો બારણાં પાસે ટોળું વળીને કેદીઓ ઊભા હોય, તો એ પાછળથી છાનામાના આવીને ટોળા ઉપર ચાબુક ફટકારતા, “લાઇનમાં કેમ નથી ઊભા, હરામખોરો?” ટોળું વળતા પાણીના મોજાની જેમ વિખરાઈ જતું. જેને ચાબુક વાગી હોય તે પણ પીડા સહન કરી, લોહી લૂછીને કશું બોલ્યા વગર ત્યાંથી જતો રહેતો, રખેને પાછા કાળકોટડીમાં નાખે.
કોઈ કારણસર, હમણાંથી એ ચાબુક સાથે નહોતા રાખતા.
ઠંડીમાં સવારના કેદીઓની તપાસ થોડી નરમાશપૂર્વક થતી, પણ સાંજે નહીં, સાંજે તો બરાબર તપાસ થતી. સવારના તો કોટના બટન ખોલી, હાથથી ખૂલ્લો કરીને કેદીઓ ઊભા રહેતા. પાંચ-પાંચ કરીને, સામે ઊભેલા પાંચ પહેરેદારો સામે જઈને ઊભા રહેતા. ચોકીદારો આખા શરીર ઉપર હાથ ફેરવીને તપાસી લેતા. નિયમ પ્રમાણે એક જ ખિસ્સું રખાતું, જે જમણા પગના ઢીંચણ ઉપર મુકાતું. એને તપાસી લેતા. કશું એવું લાગે તો પોતાના મોજાં કાઢીને હાથ અંદર નાખવાને બદલે બેદરકારીથી પૂછી લેતા કે એ શું છે.
સવારના પોરમાં કેદીઓ પાસે શું મળવાનું હતું? છરી? પણ એ તો અંદર લાવવાની વસ્તુ હતી, બહાર લઈ જવાની નહીં. સવારના તો બસ એટલું જ જોવાનું કે કોઈ કેદી નાસી જવા માટે વધારે ખાવાનું લઈને નથી આવ્યો ને. થોડાં વખત પહેલાં કેદીઓ કામ ઉપર લઈ જતા બસો ગ્રામના રાશનએ અધિકારીઓને એવા ભયભીત કરી દીધા કે તેમણે દરેક ટુકડી પાસે લાકડાની પેટી તૈયાર કરાવી, અને એમાંજ એ ટુકડીના બધા કેદીઓએ પોતાનું રાશન મૂકી દેવાનું. આનો ફાયદો શું એ તો એ શેતાનોજ જાણે. કદાચ કેદીઓની યાતના વધારવા માંગતા હતા, એમની ચિંતાઓમાં વધારો કરવા માંગતા હતા. તમે તમારી બ્રેડને જુદી પાડવા બટકું ભરો, પછી એને ધારી-ધારીને જુઓ, પણ આખરે તો એને એવાજ બીજા બ્રેડના ટુકડાઓ સાથે મૂકવાની. તમે આખા રસ્તે એજ ચિંતા કર્યા કરો કે તમે તમારા બ્રેડના ટુકડાને ઓળખી શકશો કે નહીં, તમને એજ પાછો મળશે કે પછી કોઈ બીજાનો ટુકડો તમારા હાથમાં આવશે? એને લીધે લગભગ રોજ ઝઘડા થતા, અને વાત ઘણી વાર મારામારી અને હાથાપાઈ સુધી પહોંચી જતી. પછી એક દિવસ ત્રણ કેદીઓ બ્રેડની આખી પેટી લઈ, ટ્રકમાં બેસી અને નાસી છૂટ્યા. ત્યારે અધિકારીઓને અક્કલ આવી, પેટીઓ તોડાવી પડી અને કેદીઓનો બ્રેડનો ટુકડો એમની પાસે પાછો આવ્યો.
સવારની તપાસમાં એ પણ ખાતરી કરવામાં આવતી હતી કે કોઈ કેદીએ પોષાક નીચે સાદાં કપડાં તો નથી પહેંર્યાને. એ વાત અલગ છે કે છાવણીમાં આવતાંની સાથે જ તમારી બધીજ વસ્તુઓ જપ્ત કરી લેવાતી, પછી એ કપડાં હોય કે બીજું કંઈ. તમારી સજા પૂરી થશે એ દિવસે તમને બધું પાછું મળશે, એમ કહીને બધું જપ્ત કરી લેતા (અલબત્ત આ છાવણીમાં ‘એ દિવસ’ આજ સુધી કોઈએ જોયો નહતો).
એક બીજી વસ્તુની પણ તપાસ કરતા, કેદીઓએ ચોરીછુપી લખેલા પત્રોની, જે સંતાડીને બહાર લઈ જવાતા અને સ્વાધીન મજૂરોની મારફત મોકલવામાં આવતા. પણ જો બધાને એવા પત્રો માટે તપાસે તો તો લગભગ આખો દિવસ તપાસવામાં જ નીકળી જાય.
વોલ્ગવયની બૂમ પડી એટલે ચોકીદારો હાથનાં મોજાં કાઢી કેદીઓને તપાસવા માટે તૈયાર થઈ ગયા. કેદીઓને કોટ અને ખમીસના બટન ખોલી અને ઉઘાડા થવાનો આદેશ મળ્યો. બરાકની થોડી-ઘણી હૂંફ કપડામાં સચવાયેલી હતી તે પણ ગઈ. ચોકીદારો આખા શરીર ઉપર હાથ ફેરવીને તપાસવા માંડ્યા, કશું સંતાડીને લઈ નથી જતા ને. કેદીઓમાં ચણભણ થઈ, વોલ્ગવયનો આદેશ છે કે કોટ અને જેર્કીનની નીચે, નિયમ પ્રમાણેનું બાંડીયું અને શર્ટ હોય તો ઠીક, બાકી બીજું જે પણ પહેર્યું હોય એ ત્યાં ને ત્યાં જ ઉતરાવી લેવુ. આ ઠંડીમાં પણ, એને ત્યાં ઉતરાવીને જપ્ત કરી લેવુ. જેમની પહેલાં તપાસ થઈ ગઈ હતી તે નસીબદાર હતા. કેટલાક તો મુખ્ય દ્વારની બહાર પહોંચી ગયા હતા. પણ જેમની તપાસ બાકી હતી એમણે તો ઉઘાડા થયે જ છૂટકો, અને નિયમ કરતાં વધારે પહેરેલું હોય તે ઉતારે જ છૂટકો.
આમ થોડો વખત ચાલ્યું, પણ તપાસવામાં થોડી વાર થાય, પાછા કેદીઓએ વધારાનાં કપડાં પણ કાઢવાં પડે, એટલે કેદીઓની કટારમાં ભંગાણ પડ્યું. મુખ્ય દરવાજા ઉપરથી બૂમો પડવા માંડી, “ચાલો! ચાલો! જલ્દી કરો! કેટલી વાર?” નાછુટકે વોલ્ગવય નરમ પડ્યો. ટુકડી ૧૦૪ને થોડી રાહત મળી, જેણે વધારાના કપડાં પહેંર્યા હોય તેમનું નામ નોંધી લીધું, એમણે સાંજે એ કપડાં જમા કરાવવાનાં અને સાથે લેખિતમાં ખુલાસો આપવાનો કે એ વધારાનાં કપડાં ક્યાંથી આવ્યાં અને એને એ ક્યાં અને કેવી રીતે સંતાડેલાં હતાં.
શુખવે તો કેદીઓનો પોષાક જ પહેરેલો, એટલે એમને તો કંઈ બીક ન હતી, જોવું હોય એટલું જુવો, તપાસવું હોય એટલું તપાસો, મારી છાતીમાં માત્ર મારું ઝમીર છે, મારી આત્મા છે. પણ સેઝેરએ ફલાલીનું ગંજી પહેરેલું હતું જેની નોંધ લેવાઈ અને ધાર્યું ના હોય પણ વિનોસ્કીએ બંડીયા જેવું કંઈ પહેરેલું. વિનોસ્કીએ તો બૂમાબૂમ કરી મૂકી. એ નૌસેનાના કમાન્ડન્ટ હતા, ટોર્પીડો વહાણોથી ટેવાયલા હતા અને છાવણીમાં ત્રણેક મહિના પહેલાંજ આવ્યા હતા.
“તમને આટલી ઠંડીમાં કપડાં કઢાવવાનો કોઈ અધિકાર નથી! તમેને ક્રિમિનલ કોડના આર્ટિકલ ૯ની જાણકારી નથી?”
પણ દોસ્ત, તમે નથી જાણતા, તમે હજી અહીંની રીતભાતથી અજાણ છો. એમને તો બધી જાણકારી હતી, અને એમને મનફાવે તે કરવાનો હક્ક પણ હતો.
કૅપ્ટનની ઉગ્રતા વધી, ચિડાઈને બોલ્યા, “તમારું વર્તન સચ્ચા રૂસી જેવું નથી!”
અત્યાર સુધી વોલ્ગવય સાંભળી રહ્યા હતા, પણ આ સાંભળીને એ ગર્જ્યા, “૧૦ દિવસની કડી સજા!” પછી મુખ્ય પહેરેગીરને થોડા ધીમા અવાજમાં કહ્યું, “આજ સાંજથી!”
સવાર સવારમાં કાળકોટડીમાં મોકલવાનો કોઈ ફાયદો નહીં, ઊલટાનો કામ કરવા માટે એક માણસ ઓછો થાય. આખો દિવસ છો કાળી મજૂરી કરતો, સાંજે જ એને કાળકોટડીમાં પૂરવાનો.
જેલનું મકાન પાસે જ હતું, પરેડ ગ્રાઉન્ડની ડાબી બાજુ. બે પાંખીયા વાળું છાવણીનું એક માત્ર પથ્થરનું મકાન, બાકીનાં બીજાં બધાં મકાનો લાકડાનાં બનેલાં. મકાન નાનું પડતું હતું એટલે એનું બીજું પાંખીયું હમણાં જ, શિયાળાની શરૂઆત થતાં પહેલાં જ ઉમેરાયું હતું. જેલમાં કેદીઓ માટે અઢાર ઓરડીઓ હતી. અને બીજી થોડીક ગોખલા જેવી, અને દીવાલથી વધારે સુરક્ષિત કરેલી ઓરડીઓ, એકાંત કેદની સજા પામેલા કેદીઓ માટે.
કપડાં કાઢવા પડ્યાં, એટલે ઠંડી તો જાણે શરીરને વળગી ગઈ. બધું પાછું પહેર્યું, પણ કશું ના પહેર્યું હોય એમજ લાગતું. શુખવનો કમરનો દુખાવો એમનો એમજ હતો, બિલકુલ ઓછો નહોતો થતો. અત્યારે તો એમની માત્ર એક જ ઇચ્છા હતી, દવાખાનાના ખાટલા ઉપર સૂઈ રહેવું, સરસ, ગરમ કામળો ઓઢીને ઊંઘી જવું, બસ ઊંઘી જ જવું.
તપાસમાંથી પસાર થયેલા કેદીઓ હજી બટનો બીડતા, કપડા સરખા કરતા અને કમરના પટ્ટા બાંધતા હતા ત્યાં તો બે બાજુથી બૂમો પડવા માંડી, આગળથી અને પાછળથી. આગળથી કામ ઉપર લઈ જવા તૈનાત ચોકીદારો “જલ્દી ચાલો! જલ્દી આવો!”ની બૂમો પડી રહ્યા હતા, જ્યારે પાછળના પહેરેગીરો એમને “આગળ ચાલો! આગળ જાવ!”ના બરાડા પડતા-પડતા આગળ ધકેલતા હતા.
પહેલો દ્વાર........સુરક્ષિત ક્ષેત્ર.......... બીજો દ્વાર....... અને બે કઠેરા વચ્ચેથી બહાર!
ત્યાં તો પાછી બૂમ પડી, “ઓંય! ઊભા રહો! આ ઘેટા બકરાની જેમ કેમ આવો છો? પાંચ-પાંચ કરીને આગળ આવો!”
હવે થોડું અજવાળું થવા માંડ્યું હતું. ચોકિયાતોએ મુખ્ય દ્વારના એમના ઓરડા પાસે જે તાપણી કરી હતી તે ઠરવા માંડી હતી. સવારના, કેદીઓને કામ ઉપર જવાના સમયે, ચોકીદારો હંમેશાં તાપણી કરતા, એને લીધે હૂંફ તો મળતી જ, પણ સાથે કેદીઓને તપાસતી વખતે એનું અજવાળું પણ સારું પડતું.
એક ચોકિયાત એના મોટા, કર્કશ અવાજે ગણી રહ્યો હતો, “પહેલાં પાચ!...બીજા!...ત્રીજા!”
પાંચ-પાંચ કરીને બધા આગળ વધતા હતા. પાંચનું એક ટોળું આગળ વધે એટલે બીજા પાંચ એમની જગ્યા લે, પાંચ માથા, પાંચ ધડ અને દસ પગ......
ગણતરી ચકાસવા કઠેરા પાસે બીજો એક પહેરેગીર ઊભો હતો.
અને એની ઉપરાંત આ બધા ઉપર દેખરેખ રાખવા માટે એક લેફ્ટેનન્ટ ત્યાં ઊભો હતો.
આ હતી છાવણીના વહીવટીતંત્રની ગણતરી.
ચોકિયાતો માટે આ ગણતરી ઘણી અગત્યની હતી. દરેક કેદી સોના કરતાં પણ વધારે મૂલ્યવાન હતો, કારણ કે જો ગણવામાં ભૂલ થઈ અને વાડની આ બાજુ એક પણ કેદી ઓછો હોય તો તેમને જોડે જવાનો વારો આવે!
વાડ પસાર કરીને બધા પાછા ભેગા થયા.
હવે કેદીઓની સાથે જનાર પહેરેગીરોની ગણતરી શરૂ થઈ.
પાછા પાંચ-પાંચ કરીને કેદીઓ આગળ વધવા માંડ્યા. “પહેલાં પાંચ!...બીજા!...ત્રીજા!”
ખાતરી કરવા માટે એક આસિસ્ટન્ટ ગાર્ડ કમાન્ડર સામેની બાજુએ ઊભો હતો.
અને એક લેફ્ટેનન્ટ આ બધા ઉપર દેખરેખ કરી રહ્યો હતો.
કોઈ પણ હિસાબે ભૂલ ના થવી જોઈએ. એક માથું ઓછું ગણાય તો તમારે સાથે કામ કરવા જવું પડે.
કેદીઓને લઈ જવા માટે બંદૂક ધારી ચોકિયાતો તૈનાત હતા. અર્ધવર્તુળમાં, મશીનગન સાથે, કેદીઓને જાણે બાથમાં લઈને ઊભા હતા. એમની બંદૂકની નાળ સીધી તમારા મોઢાં સામે આવે એમ ઊભા હતા. સાથે કૂતરા પણ ખરા, મોટા, રાખોડી રંગના કૂતરા. એક તો દાંત કાઢીને ઘૂરક્યા કરતો હતો, જાણે કેદીઓની મશ્કરીના કરતો હોય. છ એક ચોકીદારો સિવાય બધાએ ટૂંકા ફરના કોટ પહેરેલા હતા. છ જણાએ લાંબા શીપસ્કીનના કોટ પહેરેલા. આ શીપસ્કીન કોટના વારા બંધાતા. જેનો બુરજ ઉપર ચઢીને ચોકી કરવાનો વારો હોય તેને આ શીપસ્કીન કોટ પહેરવા મળતા.
ફરી બધા ભેગા થયા અને વીજ મથક માટે ફાળવેલી ટુકડીની પાંચ-પાંચ કરીને ફરી એક વાર ગણતરી થઈ.
“રાત કરતાં સૂર્યોદયે વધારે ઠંડી હોય. આખી રાત તાપમાન ઓછું થતું રહે એટલે સૂર્યોદય ટાણે તે સૌથી ઓછું હોય,” કૅપ્ટને બધાને સમજાવતા કહ્યું. કૅપ્ટનને બધું સમજાવવાની ટેવ હતી. તમે એમને પૂછો કે ફલાણી સાલના ફલાણા દિવસે ચંદ્ર શુક્લ પક્ષમાં હતો કે કૃષ્ણ પક્ષમાં, તો એ ગણતરી કરીને તમને જવાબ આપી દે.
તમારી નજર સામે કૅપ્ટનનું શરીર ઓગળી રહ્યું હતું, એમના ડાચાં બેસી ગયાં હતાં, પણ એમની હિમ્મત, એમનો જુસ્સો હેમખેમ હતાં.
શુખવ છાવણીની બહાર નીકળ્યા. કડકડતી ઠંડી હતી અને સામેથી, સીધો મોઢાં ઉપર, હિમ જેવો ઠંડો પવન આવતો હતો, એટલો ઠંડો કે એમના જડ થઈ ગયેલા ચેહરામાં પણ કળતર થવા માંડી. એ જાણતા હતા કે વીજ મથક સુધી એમણે સામે પવને જવાનું છે, એટલે એમણે ચેહરા ઉપર વીંટાળવાનું કપડું કાઢ્યું. એ અને બીજા ઘણાં કેદીઓ, આખા મોઢે વીંટાળાય એવો કાપડનો ટુકડો લઈ એના બંને છેડે લાંબી દોરી લગાડી દેતા. ઠંડીમાં ચહેરાના રક્ષણ માટે એ ઘણું ઉપયોગી હતું. એકલી આંખો બહાર રહે એવી રીતે એમણે એમના ચહેરાને એ કપડામાં વીંટાળ્યો અને બંને બાજુ કાન ઉપરથી દોરી લઈને પાછળ બાંધી દીધી. પછી એમણે એમની ટોપીની પાછળની ગડ ખોલી બોચી ઉપર જવા દીધી, અને કોટનો કોલર ઊંચો કરી દીધો. એજ રીતે એમની ટોપીની આગળની ગડ ખોલીને કપાળ ઉપર જવા દીધી. હવે આગળથી જુઓ તો માત્ર એમની આંખો જ દેખાય. છેલ્લે એમણે કોટને જરા સરખો કર્યો અને દોરડાનો પટ્ટો વ્યવસ્થિત અને કઠણ બાંધ્યો, કંઈક ઠીક પડ્યું. હવે હાથનો વારો. એમના હાથના મોંજા પાતળાં હતાં એટલે તે અત્યારથી જ થીજવા માંડ્યાં હતાં. અને ગમે ત્યારે આગળ ચાલવાનો આદેશ થશે ત્યારે હાથ પાછળ રાખવા પડશે, આખા રસ્તે પાછળ. શુખવ તાળીઓ પાડીને અને હથેળીઓ ઘસીને થોડો ગરમાવો લાવવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા હતા ત્યાં તો કમાન્ડરે કેદીઓની ‘પ્રાર્થના’ શરૂ કરી. ત્રાસી ગયા હતા, પણ કેદીઓએ રોજ આ ‘પ્રાર્થના’ સાંભળવી પડતી. “ધ્યાન આપો, કેદીઓ! કૂચ કરતી વખતે કતારમાં ચાલવાનું. આઘા-પાછા નહીં થવાનું, આગળની કતારમાં નહીં ઘૂસવાનું, ચાલવામાં પાછળ નહીં પડવાનું. આંખો સામે, હાથ પાછળ. એક પણ ડગલું ડાબે કે જમણે ગયા તો ભાગેડુ ગણાશો અને પહેરેગીરો ચેતવણી આપ્યા વગર જ બંદૂક ચલાવશે. લીડર, આગે કૂચ!”
સૌથી આગળના બંને પહેરેગીરો ચાલવા માંડ્યા. અને આગળની ટુકડીમાં હલન-ચલન થઈ, ખભાઓ ડોલવા માંડ્યા. ટુકડીની સાથે પહેરેગીરો ચાલતા હતા, ટુકડીની બંને બાજુ, વીસેક ડગલાં દૂર, બંદૂક તાણીને ચાલતા હતા. બે પહેરેગીરો વચ્ચે લગભગ દસેક ડગલાંનું અંતર હતું. અઠવાડિયાથી બરફ નહોતો પડ્યો, એટલે રસ્તા ઉપર પડેલો બરફ દબાઈને કઠણ થઈ ગયો હતો. બહાર નીકળીને જેવા વળ્યા એવો ઠંડો પવન મોઢાં ઉપર ત્રાંસો વાગ્યો. પાછળ હાથ અને માથું નીચું, કોઈની સ્મશાનયાત્રામાં જતા હોય એમ બધા ચાલતા હતા. તેમને તમારી આગળ ચાલતા બે-ત્રણ કેદીઓના પગ અને તમારો પગ જ્યાં મૂકો એ કચડાયેલી, રગદોળાયેલી જમીન, એટલુંજ દેખાતું, બીજું કશું દેખાતું નહતું. હા, વચ્ચે-વચ્ચે પહેરેગીરોની બૂમો સંભળાય, “યુ-૪૦! હાથ પાછળ!” “બી-૫૦૪! જલ્દી ચાલ!” ધીરેધીરે એ પણ ઓછી થતી ગઈ. આ ચામડીને ચીરતાં પવનમાં બધે ધ્યાન રાખવું અઘરું હતું. વળી ચોકિયાતોને ફરજિયાત મોઢું ખુલ્લું રાખવું પડતું, આ ઠંડીમાં પણ એમણે એમનો ચેહરો ખુલ્લો રાખવો પડતો, એમનું કામ પણ કઈ સહેલું ન હતું!
જો વાતાવરણ થોડું સારું હોય, આટલું ઠંડું ના હોય, તો અંદર-અંદર વાતો ચાલતી. ચોકિયાતો બૂમો મારે, પણ વાતો બંધ ના થાય. પણ આજે તો બધા માથું નીચું રાખીને ચુપચાપ ચાલતા હતા. પોતાના વિચારોમાં વ્યસ્ત, આગળવાળાને પવન સામે ઢાલ બનાવીને ચાલતા હતા.
કેદીની જેમ એના વિચારોને પણ આઝાદી નથી હોતી, તે ફરી-ફરીને ત્યાંજ આવીને ઊભા રહે છે. આખો વખત એની એજ વાતોના વિચારો, એની એજ વસ્તુઓની ચિંતા. ગાદલામાં ગોદા મારશે? અને મારશે તો સંતાડેલું રાશન એમના હાથમાં આવશે કે નહીં આવે? આજે સાંજે દવાખાને જાઉં તો મને કાલની રજા મળશે કે નહીં મળે? કૅપ્ટનને કાળકોટરીમાં નાખશે કે નહીં નાખે? સેઝેરના હાથમાં ગરમ બાંડીયું ક્યાંથી આવ્યું? કોઈને લાંચ આપીનેજ મેળવ્યું હશે, બાકી એની પાસે ક્યાંથી આવે?
શુખવે સવારે ઠંડુ પડી ગયેલું ખાવાનું ખાધું હતું અને એ પણ બ્રેડ વગર, એટલે એમને પેટ રોજ કરતાં વધારે ખાલી લાગતું હતું. એમના પેટનો બળાપો અને ખાવા માટેની આજીજી નકારવા એમણે છાવણીના વિચારો બાજુ ઉપર મૂક્યા અને જે ઘરે પત્ર લખવાનો હતો એના વિચારો કરવા માંડ્યા.
એમની ટુકડીએ લાકડાનું કારખાનું પસાર કર્યું (જે કેદીઓ એ બનાવેલું), પછી રહેવા માટે બંધાયેલાં મકાનોનો સમૂહ પસાર કર્યો (કેદીઓએ જ બાંધેલાં, પણ એમાં સ્વાધીન મજૂરો રહેતા હતા), નવું બંધાયેલું મનોરંજન કેન્દ્ર પણ પસાર થયું (કેદીઓનું કામ, પાયો નાખવાથી માંડીને ભીંતચિત્રો સુધી બધુંજ કેદીઓએ કરેલું, અને એમાં ફિલ્મ કોણ જોઈ શકે? સ્વાધીન મજૂરો!) અને હવે સામે ખુલ્લું મેદાન હતું, ઝાડ-પાન વગરનું, વેરાન મેદાન. જ્યાં જુઓ ત્યાં ફક્ત બરફનો સફેદ રંગ દેખાય,એવું બેરંગ મેદાન. શુખવની ટુકડી મેદાનમાં આગળ વધી. સામેથી ઠંડો પવન આવતો હતો અને સામે જ સૂર્યોદયની લાલીમાંથી નીખરતું આભ દેખાતું હતું.
૧૯૫૧ની શરૂઆત હતી, આ વર્ષે શુખવને ઘેર બે પત્રો લખવાનો હક્ક હતો. છેલ્લો પત્ર એમણે જુલાઈમાં લખ્યો હતો જેનો જવાબ એમને ઑક્ટોબરમાં મળ્યો હતો. ઉસ્ત-ઈશમાના નિયમો જુદા હતા. તમને લખવો હોય તો તમે દર મહિને પત્ર લખી શકતા. પણ દર મહિને શું લખવાનું હોય? પહેલેથી જ શુખવને વારંવાર ઘેર પત્ર લખવાની ટેવ ન હતી.
શુખવ ૨૩ જૂન ૧૯૪૧ના રોજ ઘેરથી નીકળ્યા હતા. રવિવાર હતો અને પ્રાર્થના માટે પલોમ્નયા ગયેલા લોકોએ પાછા આવીને કહ્યું, “યુદ્ધ શરૂ થયું!” ત્યાંની ટપાલ કચેરીમાંથી આ સમાચાર સાંભળીને આવ્યા હતા. યુદ્ધ પહેલાં ચીમ્ગીન્યોવામાં કોઈના ઘરમાં રેડીઓ પણ ન હતો. આજે, પત્રો દ્વારા મળતા સમાચાર પ્રમાણે, ત્યાંના દરેક ઘરમાં રેડિયોની બકબક ચાલુ જ હોય છે.
ઘેર પત્ર લખવો એટલે ઊંડા, અગાધ તળાવમાં પથરો ફેંકવો----કોઈ નિશાની છોડ્યા વગર તે ડૂબી જાય. તમે કઈ ટુકડીમાં છો, શું કામ કરો છો, તમારો ફોરમૅન, આંદ્રીયે પ્રકોફવીચ ત્યુરીન, કેવો છે, આ બધી વાતો તમારા કુટુંબીજનોને જણાવવાનો કોઈ મતલબ નહીં. આજકાલ તો, એમના કરતાં વધારે આત્મીયતા પેલા લાટવીયન, કિલ્ડીગ્સ સાથે હતી.
એ લોકો પણ વરસમાં બે વાર પત્ર લખતા, બધા સમાચાર આપતા, પણ શુખવને એ પત્રો વાંચીને કંઈ ખ્યાલ નહોતો આવતો કે એમનું જીવન કેમ ચલી રહ્યું છે. કલખોશના (સામૂહિક ખેતી માટેના ખેતરોનો સમૂહ) નવા ચૅરમૅન આવ્યા. પણ એ તો દર વર્ષે બદલાય છે, કોઈને વધારે ટકવા ક્યાં દે છે? કલખોશને મોટું કરવામાં આવ્યું. તો શું? કેટલીએ વાર એનો વિસ્તાર વધારીને પાછો ઓછો કર્યો છે. વળી સમાચાર આવ્યા કે નિર્ધારિત કરાયલા કામના દિવસો કરતાં ઓછા દિવસો કામ ઉપર જાવ તો તમારી જમીન લઈ લે, હેક્ટર દીઠ ૧૫% જમીન જપ્ત થાય. ઘણી વાર તો ઓટલા સુધીની જમીન જતી રહે. એમનાં પત્નીએ એવા પણ સમાચાર આપ્યા હતા કે એવો કાયદો આવ્યો છે કે જે ઓછું કામ કરે એની ઉપર મુકદ્દમો કરવાનો અને જેલની સજા ફટકારાવાની. પણ કોઈ કારણસર આ કાયદો અમલમાં નહોતો મુકાયો.
એમની પત્ની એ એવું પણ લખ્યું હતું કે યુદ્ધ શરૂ થયા પછી કોઈ કરતાં કોઈ કલખોશમાં નથી જોડાયું. શુખવને સમજાતું ન હતું કે બધા કલખોશથી કેમ આઘા જતા હતા. અને કલખોશમાં ના જોડાય તો શું કરે? એમનાં પત્ની એ જણાવ્યું કે બધા યુવાનો અને યુવતીઓ કોઈ ને કોઈ કારણ બતાવી, કોઈ યુક્તિ કરી કલખોશમાં દાખલ થવાનું ટાળતાં અને શહેર જતાં રહેતાં. ત્યાં કોઈ કારખાનામાં કામ કરવા માંડતાં. કશું ના મળે તો વનસ્પતિમાંથી ખાતર અને બળતણ બનાવવાના એકમોમાં કામ કરતા. યુદ્ધમાં જોડાયેલા પુરુષોમાંથી અડધા તો પાછા જ નહોતા આવ્યા, અને જે આવ્યા હતા તે કલખોશમાં ફરી જોડાવાને બદલે ઘરે રહીને છુટક કામ કરવાનું વધારે પસંદ કરતા. હવે કલખોશની વાડીમાં માત્ર બેજ પુરુષો હતા, ફોરમૅન ઝાખર વસીલ્યવીચ અને તીખોન સુથાર. તીખોન ૮૪ વર્ષના હતા, પણ હમણાં જ પરણ્યા હતા અને છોકરા પણ થયા હતા. ૧૯૩૦માં જે મહિલાઓને એમાં ભરતી કરવામાં આવી હતી તે મહિલાઓ અત્યારે કલખોશને સંભાળતી હતી. એ નહીં હોય ત્યારે કલખોશનું અસ્તિત્વ પણ નહીં રહે.
ગમે તેટલો પ્રયત્ન કરે, પણ શુખવને એક વાત નહોતી સમજાતી, તમે ગામમાં રહીને બીજે કામ કરવા જાવ. નાના પાયે વ્યપાર કરવો કે કલખોશમાં કામ કરવું, એ સમજાય એવી વાત હતી, પણ ગામમાં રહીને ગામની બહાર કામ કરવાનું? એ શું? આ શું ખેતમજૂર તરીકે જવાની વાત હતી? અને ઘાસચારો? એ કેમ નો મેળવતા?
પણ એમનાં પત્નીએ કહ્યું કે ઘણા વખતથી ખેતમજૂરીનું કામ બંધ હતું, અને સુથારી કામ પણ. આમ તો એમનો ઇલાકો સુથારી કામ માટે ઘણો જાણીતો હતો, પણ હવે કોઈને એ કામ નહોતું કરવુ. અને નેતરની છાબડીઓ બનાવવાનું પણ બંધ થઈ ગયું હતું, છાબડીઓ લેનાર કોઈ નહોતા રહ્યા. એને બદલે બધાએ ઉત્સાહભેર નવો ધંધો શરૂ કર્યો હતો, જાજમો રંગવાનો. એક સિપાહી સેનામાંથી નિવૃત્તિ મેળવીને આવતો હતો ત્યારે એ થોડા સ્તેન્સલ લેતો આવ્યો. ત્યારથી આ ધંધો ધમધોકાર ચાલતો હતો અને વધારે ને વધારે લોકો એમાં જોડાવવા માંડ્યા હતા. આ રંગરેજો કોઈની નોકરી નહોતા કરતા, અને એ કોઈ ના પગારદાર નહતા. મહિનો એક ઘાસ-ચારાની કે પાકની લણણી વખતે વાડીમાં કામ કરી લેતા અને કલખોશમાંથી પ્રમાણપત્ર મેળવી લેતા કે ફલાણા-ફલાણા ભાઈએ કામના નિર્ધારિત કલાકો પૂરા કર્યા છે, કશું ચઢેલું બાકી નથી, અને એમને નીજી કારણસર રજા આપેલી છે. પછી એ આખા દેશમાં જાજમો રંગવા ઊપડી જતા, સમય બચાવવા એરોપ્લેનમાં પણ મુસાફરી કરતા અને જાજમો રંગીને અઢળક પૈસા કમાતા. નક્કામી, જૂની ચાદર કે એવાં બીજાં કોઈ પણ કપડાં ઉપર ૫૦ રુબેલમાં ડિઝાઇન ચીતરી આપતા, અને જાજમ તૈયાર! અને ચીતરવામાં તો માંડ કલાક થતો. શુખવનાં પત્નીની તીવ્ર ઇચ્છા હતી કે જ્યારે પણ શુખવ પાછા આવે ત્યારે કલખોશથી આઘા રહે અને જાજમ રંગવાનો ધંધો શરૂ કરે. એમને લાગતું હતું કે જે ગરીબી સામે એ ઝઝૂમી રહ્યા હતા એનાથી છુટકારો મેળવવાનો આ ઘણો સરસ અને સરળ ઉપાય હતો. પછી તો છોકરાંઓને સારું ભણતર આપવાનું પણ પોસાય અને લગભગ પડી ભાંગેલા એમના ઘરની જગ્યાએ નવું, સરસ ઘર પણ બનાવાય. આ કામમાં જોડાયેલા બધા નવા ઘર બાંધી રહ્યા હતા. અને રેલવેના પાટા પાસે તો પાંચ હજારમાં મળતાં મકાનોની કિંમત હવે પચીસ હજાર થઈ ગઈ હતી.